Know the Levels of Education in India | भारतातील शिक्षणाचे स्तर, जसे की, पूर्व प्रथमिक स्तरापासून ते पदव्युत्तर स्तरापर्यंत व प्रौढ शिक्षण, दूरस्थ शिक्षण व होमस्कूलिंग विषयी जाणून घ्या.
भारतीय शिक्षण प्रणालीमध्ये पारंपारिक मूल्ये आणि आधुनिक पद्धतींचे मिश्रण आहे. भारतीय शिक्षण प्रणाली ही शालेय शिक्षणाच्या एकसमान संरचनेचे अनुसरण करते, ज्याला 10+2 शिक्षण प्रणाली म्हणून ओळखले जाते. भारतातील सर्व राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश या शिक्षण प्रणालीचे पालन करतात. राष्ट्राच्या विकासात शिक्षणाची भूमिका अत्यंत महत्वाची आहे. (Know the Levels of Education in India)
Table of Contents
भारतातील शिक्षणाचे स्तर किंवा टप्पे
भारतातील शिक्षणाचे स्तर किंवा टप्पे खालील प्रमाणे आहेत. सर्व स्तरावरील घटकांनी दर्जेदार शिक्षणाचे महत्व जाणून शिक्षण व्यवस्था कशी असावी याची जाणीव प्रत्येक घटकाला असली पाहिजे. व त्यानुसार शिक्षण सुविधा उपलब्ध कराव्यात ही शासनाची अपेक्षा आहे. भारतीय शिक्षणाचा इतिहास देखील जाणून घ्या. (Know the Levels of Education in India)
पूर्व प्राथमिक स्तर
पूर्व प्राथमिक स्तरामध्ये 3 ते 6 वर्षे वयोगटातील मुलांना बालवाडी, प्लेवे किंवा प्ले स्कूलद्वारे पूर्व प्राथमिक शिक्षण दिले जाते. तसेच प्री-नर्सरी, नर्सरी, केजी, एलकेजी म्हणजे लोअर किंडरगार्टन आणि यूकेजी म्हणजे अप्पर किंडरगार्टन पासून सुरु होते. या स्तरावरील वर्गांच्या विविध शाळांमध्ये वेगवेगळ्या शब्दावली आहेत. भारतातील बहुतांश पूर्व प्राथमिक शिक्षण हे खाजगी शाळांद्वारे दिले जाते. (Know the Levels of Education in India)
प्राथमिक स्तर
भारतामध्ये प्राथमिक शिक्षण हे साधारणपणे 6 ते 12 वर्षे वयोगटातील मुलांसाठी दिले जाते. या स्तरावरील शिक्षण खाजगी आणि सरकारी दोन्ही शाळांद्वारे दिले जाते. या स्तरावरील अभ्यासाचा कालावधी हा 4 ते 5 वर्षे आहे. अभ्यासक्रमामध्ये इंग्रजी, हिंदी, गणित, पर्यावरण विज्ञान आणि सामान्य ज्ञान व प्रादेशिक भाषा विषय यांचा समावेश होतो. या स्तरावर दिले जाणारे शिक्षण हे सरकारी शाळांमध्ये विनामूल्य आहे, परंतु ते खाजगी शाळांमध्ये काही शैक्षणिक फी आकारून दिले जाते.
शासनाने 6 ते 14 वयोगटातील मुलांसाठी प्राथमिक शिक्षण अनिवार्य केले आहे. भारतातील प्राथमिक शाळांद्वारे दिले जाणारे बहुतांश प्राथमिक शिक्षण इयत्ता 1 ली ते 4 थी किंवा 5 वी पर्यंत दिले जाते. इयत्ता 1 ली ते 5 वी प्राथमिक शिक्षण देणारी काही राज्ये किंवा केंद्रशासित प्रदेश म्हणजे आंध्र प्रदेश, अरुणाचल प्रदेश, बिहार, हरियाणा, हिमाचल प्रदेश, जम्मू आणि काश्मीर, मध्य प्रदेश, मणिपूर, ओरिसा, पंजाब, चंदीगड, दिल्ली, कराईकल आणि यानाम प्रदेश. पाँडिचेरी इ.
काही राज्ये किंवा केंद्रशासित प्रदेश जे प्राथमिक शिक्षणाच्या 1 ली ते 4 थी वर्गांचे पालन करतात. ते आसाम, गोवा, गुजरात, कर्नाटक, केरळ, महाराष्ट्र, मेघालय, मिझोराम, नागालँड, दादरा आणि नगर हवेली, दमण आणि दीव, लक्षद्वीप आणि पाँडिचेरीचा प्रदेश यांचा समावेश आहे. (Know the Levels of Education in India)
पूर्व माध्यमिक स्तर
शिक्षणाच्या या टप्यामध्ये इयत्ता 5 वी ते 8 वी या वर्गांचा समावेश आहे. या 3 ते 4 वर्षांच्या शैक्षणिक टप्यामध्ये 12 ते 14 वर्षे वयोगटातील विद्यार्थ्यांचा समावेश होतो. ज्या शाळा 8वी पर्यंत शिक्षण देतात त्यांना हायस्कूल, सिनियर स्कूल अशा विविध नावांनी ओळखले जाते. काही राज्ये किंवा केंद्रशासित प्रदेश जे मध्यम स्तराच्या 5वी ते 7वी वर्गाचे अनुसरण करतात.
ते आसाम, गोवा, गुजरात, कर्नाटक, केरळ, दादरा आणि नगर हवेली, दमण आणि दीव, लक्षद्वीप इत्यादी आहेत. मधल्या टप्प्यात अरुणाचल प्रदेश, हरियाणा, मध्य प्रदेश, पंजाब, अंदमान आणि निकोबार बेटे, चंदीगड, दिल्ली इ. राज्ये आहेत.
माध्यमिक स्तर
2 ते 3 वर्षांचा शैक्षणिक अभ्यास कव्हर करणाऱ्या शिक्षणाचा माध्यमिक स्तर हा इयत्ता 8वी ते10वी पर्यंतचा टप्पा आहे. या स्तरामध्ये 14 ते 16 वर्षे वयोगटातील विद्यार्थ्यांचा समावेश आहे. ज्या शाळा 10वी पर्यंतचे शिक्षण देतात त्यांना माध्यमिक शाळा, उच्च माध्यमिक शाळा, वरिष्ठ शाळा इत्यादी विविध नावांनी ओळखले जाते.
काही राज्ये किंवा केंद्रशासित प्रदेश जे माध्यमिक स्तरावर इयत्ता 8 वी ते 10वीचे वर्ग घेतात ते गोवा, गुजरात, कर्नाटक, केरळ, दादरा आणि नगर हवेली , दमण आणि दीव, लक्षद्वीप इ. आहेत. तर काही राज्ये किंवा केंद्रशासित प्रदेश जे 9वी ते 10वी वर्ग माध्यमिक स्तराचे अनुसरण करतात ते पंजाब, राजस्थान, सिक्कीम, तामिळनाडू, अंदमान आणि निकोबार बेटे, चंदीगड, दिल्ली, पाँडेचेरीचा कराईकल प्रदेश इ. आहेत. (Know the Levels of Education in India)
उच्च माध्यमिक स्तर
भारतातील वरिष्ठ माध्यमिक शिक्षण फक्त 2 वर्षांचे आहे. शिक्षणाच्या या स्तरावर कालावधी आणि वर्गांच्या बाबतीत एकसमानता आहे म्हणजेच सर्व राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश हे 10+2 पॅटर्नचे पालन करतात. भारतातील उच्च माध्यमिक किंवा वरिष्ठ माध्यमिक शाळांमध्ये इयत्ता 11वी ते 12वीचा समावेश होतो. 16 ते18 वर्षे वयोगटातील विद्यार्थ्यांचा समावेश आहे. शिक्षणाच्या या स्तरावर विद्यार्थ्यांना त्यांच्या आवडीची शाखा आणि विषय निवडण्याचे स्वातंत्र्य आहे.
ते कला, वाणिज्य, विज्ञान (वैद्यकीय आणि नॉन मेडिकल) शिकू शकतात. ज्या शाळा 12 वी पर्यंत शिक्षण देतात त्यांना सामान्यतः वरिष्ठ माध्यमिक शाळा किंवा उच्च माध्यमिक शाळा म्हणून ओळखले जाते. काही विद्यापीठे आणि महाविद्यालये देखील या वर्गांचे शिक्षण देतात. (Know the Levels of Education in India)
अंडर ग्रॅज्युएट स्तर
भारतात अंडरग्रेजुएट शिक्षण कालावधी हा 3 ते 4 वर्षांचा आहे. पदवीपूर्व शिक्षणाचा टप्पा भारतात उच्च शिक्षण म्हणूनही ओळखला जातो. या स्तरावर शिकणारे विद्यार्थी साधारणपणे 18 व्या वर्षी या स्तरावरील शिक्षण सुरु करतात. एका अंदाजानुसार सुमारे 88 टक्के पदवीपूर्व शिक्षण भारतातील महाविद्यालयांद्वारे प्रदान केले जाते. (Know the Levels of Education in India)
3 वर्षे कालावधीचे बहुतांश पदवीपूर्व अभ्यासक्रम हे कला, वाणिज्य व विज्ञान इ. क्षेत्राशी संबंधित आहेत आणि 4 वर्षांच्या कालावधीतील बहुतांश अभ्यासक्रम हे कृषी, अभियांत्रिकी, औषधनिर्माण विज्ञान तंत्रज्ञान क्षेत्राशी संबंधित आहेत. तथापि, आर्किटेक्चर, कायदा आणि वैद्यक क्षेत्रातील अभ्यासक्रम देखील आहेत ज्यांचा कालावधी 5 वर्षे आहे. (Know the Levels of Education in India)
पदव्युत्तर स्तर
भारतातील पदव्युत्तर शिक्षण हे 2 ते 3 वर्षांचे आहे. अभ्यासक्रमांच्या पदव्युत्तर स्तरावरील पदव्युत्तर अभ्यासक्रम किंवा डॉक्टरेट अभ्यासक्रम म्हणून ओळखले जाते. पदव्युत्तर अभ्यासक्रम सामान्यतः 2 वर्षांचा असतो आणि डॉक्टरेट अभ्यासक्रम 3 वर्षांचा असतो. यांना उच्च शिक्षण म्हणूनही ओळखले जाते. सुमारे 56 टक्के पदव्युत्तर शिक्षण हे महाविद्यालयांमधून दिले जाते.
भारतातील पीजी शिक्षण मोठ्या प्रमाणात भारतातील विद्यापीठांद्वारे प्रदान केले जाते. पीजी एज्युकेशन मुख्यत्वे विशिष्ट फील्ड किंवा कोणत्याही पसंतीच्या उपक्षेत्राचा समावेश होतो. अशा प्रकारे, कोणीही या स्तरावर कोणत्याही पसंतीच्या विषयांमध्ये तज्ञ बनू शकतो. ज्यांना मोठ्या प्रमाणावर संशोधन कार्य करण्याची इच्छा आहे ते या अभ्यासक्रमांचा पाठपुरावा करतात. महाराष्ट्रातील शिक्षणाचे स्तर देखील जाणून घ्या. (Know the Levels of Education in India)
- Education System in India | भारतीय शिक्षण प्रणाली
- Know About Preschool Education | प्रीस्कूल शिक्षण
- Role of Education in the Development of Nation | शिक्षणाची भूमिका
आमच्या Etopcollection वेबसाईटला जरुर भेट द्या, तसेच शैक्षणिक माहितीसाठी “ज्ञानज्योत” शैक्षणिक मराठी संकेत स्थळाला भेट द्या.
Diploma in Industrial Engineering | १०वी नंतर औद्योगिक अभियांत्रिकीमधील डिप्लोमा
Joyful Moments in Life
Tally and Accounting Course | टॅली आणि अकाउंटिंग कोर्स
The ego is man’s greatest enemy | अहंकार माणसाचा सर्वात मोठा शत्रू आहे
Bhityapathi Brahmarakshas | भित्यापाठी ब्रह्मराक्षस
