Lohagad Fort | लोहगड किल्ल्याचा इतिहास, ट्रेकिंग, विंचूकाटा माची, मार्ग, वेळ आणि पर्यटनस्थळांची संपूर्ण माहिती वाचा.
महाराष्ट्रातील सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये अनेक ऐतिहासिक आणि निसर्गरम्य किल्ले आहेत. त्यापैकी लोहगड किल्ला– Lohagad Fort हा पुणे जिल्ह्यातील एक प्रसिद्ध आणि सहज भटकंती करता येणारा किल्ला आहे. समुद्रसपाटीपासून सुमारे ३,४०० फूट उंचीवर असलेला हा किल्ला इतिहास, स्थापत्यकला आणि निसर्गसौंदर्य यांचा सुंदर संगम आहे. पावसाळ्यात हिरवाईने नटलेला लोहगड विशेष आकर्षक दिसतो.
Table of Contents
१. लोहगड किल्ल्याचा इतिहास
लोहगड किल्ल्याचा इतिहास अनेक शतकांचा आहे. सह्याद्रीतील मोक्याच्या स्थानामुळे या किल्ल्यावर विविध राजवटींचे नियंत्रण राहिले. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यातही लोहगडाला महत्त्वाचे स्थान होते.
इ.स. १६४८ च्या सुमारास छत्रपती शिवाजी महाराजांनी लोहगड आपल्या ताब्यात घेतला. पुढे पुरंदरच्या तहानंतर काही काळ हा किल्ला मुघलांच्या ताब्यात गेला; मात्र स्वराज्याच्या विस्तारादरम्यान महाराजांनी पुन्हा किल्ला जिंकला. त्यामुळे मराठ्यांच्या लष्करी व्यवस्थेत लोहगडाचे महत्त्व वाढले.
२. लोहगडाचे भौगोलिक स्थान
लोहगड किल्ला मावळ प्रदेशात, लोणावळ्याजवळ स्थित आहे. किल्ल्याच्या जवळच विसापूर किल्ला आहे. त्यामुळे लोहगड आणि विसापूर हे दोन्ही किल्ले एकाच भटकंतीत पाहण्याचा अनुभव अनेक ट्रेकर्स घेतात.
लोहगडाच्या माथ्यावरून आजूबाजूच्या सह्याद्री पर्वतरांगा, पवना धरणाचा परिसर आणि हिरवाईने नटलेला निसर्ग पाहता येतो. स्वच्छ हवामानात येथील दृश्य विशेष सुंदर दिसते.
३. लोहगड किल्ल्याची वैशिष्ट्ये
लोहगड किल्ल्याची सर्वात प्रसिद्ध रचना म्हणजे त्याची विंचूकाटा माची. किल्ल्याच्या मुख्य डोंगरापासून बाहेर आलेला हा लांब आणि अरुंद भाग विंचवाच्या नांगीसारखा दिसतो. त्यामुळे त्याला ‘विंचूकाटा’ हे नाव मिळाले आहे.
किल्ल्यावर जाण्यासाठी दगडी पायऱ्यांचा मार्ग आहे. वाटेत किल्ल्याचे भव्य दरवाजे पाहायला मिळतात. किल्ल्याची तटबंदी, बुरुज, पाण्याची टाकी आणि जुन्या वास्तू आजही त्याच्या ऐतिहासिक वैभवाची साक्ष देतात.
४. लोहगड किल्ल्याचे चार प्रमुख दरवाजे
लोहगडाच्या प्रवेशमार्गावर अनेक ऐतिहासिक दरवाजे आहेत. त्यामध्ये गणेश दरवाजा, नारायण दरवाजा, हनुमान दरवाजा आणि महादरवाजा यांचा समावेश होतो.
हे दरवाजे मजबूत दगडी बांधकामासाठी ओळखले जातात. किल्ल्याच्या संरक्षणासाठी त्यांची रचना अत्यंत विचारपूर्वक करण्यात आली होती.
५. विंचूकाटा माची
लोहगड किल्ल्याचे प्रमुख आकर्षण म्हणजे विंचूकाटा माची. किल्ल्याच्या माथ्यावरून या माचीपर्यंत जाता येते. येथून सह्याद्रीचे विस्तीर्ण दृश्य आणि पवना खोऱ्याचा सुंदर परिसर दिसतो.
पावसाळ्यात विंचूकाटा माचीवर धुक्याची चादर पसरलेली असते. हिरवे डोंगर, ढग आणि गार वारा यामुळे हा परिसर निसर्गप्रेमी आणि फोटोग्राफी करणाऱ्यांसाठी विशेष आकर्षक ठरतो. (Lohagad Fort)
६. लोहगड किल्ल्यावर कसे पोहोचावे?
लोहगड किल्ल्यावर जाण्यासाठी मळवली हे प्रमुख रेल्वे स्थानक मानले जाते. मुंबई किंवा पुण्याहून रेल्वेने मळवलीपर्यंत जाता येते. मळवलीहून भाजे गाव आणि पुढे लोहगडवाडीमार्गे किल्ल्याच्या पायथ्यापर्यंत पोहोचता येते.
रस्त्याने येणाऱ्या पर्यटकांसाठी लोणावळा आणि मळवली परिसरातून किल्ल्याकडे जाणारे मार्ग उपलब्ध आहेत. स्वतःचे वाहन किंवा स्थानिक वाहतूक वापरून लोहगडवाडीपर्यंत जाता येते. (Lohagad Fort)
७. लोहगड ट्रेकची माहिती
लोहगड किल्ल्याचा ट्रेक तुलनेने सोपा असल्यामुळे नवशिक्या ट्रेकर्ससाठीही तो लोकप्रिय आहे. किल्ल्याच्या पायथ्यापासून माथ्यापर्यंत जाण्यासाठी दगडी पायऱ्यांचा मार्ग असल्याने चढाई फार अवघड वाटत नाही.
संपूर्ण परिसर पाहण्यासाठी साधारण ३ ते ४ तासांचा वेळ राखून ठेवणे योग्य ठरते. पावसाळ्यात पायऱ्या आणि दगड ओलसर व घसरडे होऊ शकतात, त्यामुळे योग्य ट्रेकिंग शूज वापरणे महत्त्वाचे आहे. (Lohagad Fort)
८. लोहगडला भेट देण्यासाठी योग्य वेळ
पावसाळा आणि हिवाळा हा लोहगड किल्ल्याला भेट देण्यासाठी उत्तम काळ मानला जातो. जून ते सप्टेंबरदरम्यान किल्ल्याचा परिसर हिरवाईने बहरतो. धबधबे, ढग आणि धुक्यामुळे येथील निसर्गरम्य वातावरण अधिक सुंदर दिसते. (Lohagad Fort)
ऑक्टोबर ते फेब्रुवारीदरम्यान हवामान तुलनेने थंड आणि आल्हाददायक असते. उन्हाळ्यातही किल्ल्यावर जाता येते; मात्र दुपारच्या वेळी उष्णता जाणवू शकते.
९. लोहगडाजवळील पर्यटनस्थळे
लोहगड किल्ल्याच्या आसपास अनेक प्रसिद्ध पर्यटनस्थळे आहेत. त्यामध्ये विसापूर किल्ला, भाजे लेणी, कार्ला लेणी, पवना धरण आणि लोणावळा-खंडाळा या ठिकाणांचा समावेश होतो.
लोहगडला भेट देताना या ठिकाणांना भेट दिल्यास सह्याद्रीतील इतिहास आणि निसर्गाचा अधिक चांगला अनुभव घेता येतो. (Lohagad Fort)
१०. लोहगड किल्ल्याला भेट देताना घ्यायची काळजी
(Lohagad Fort) किल्ल्यावर जाताना पुरेसे पाणी, हलका खाद्यपदार्थ, टोपी, पावसाळ्यात रेनकोट आणि चांगले ग्रिप असलेले शूज सोबत ठेवावेत. किल्ल्यावर प्लास्टिक किंवा कचरा टाकू नये. ऐतिहासिक वास्तूंचे नुकसान होईल असे कोणतेही कृत्य करू नये.
पावसाळ्यात कड्यांच्या कडेला किंवा धोकादायक ठिकाणी सेल्फी घेणे टाळावे. निसर्ग आणि ऐतिहासिक वारसा जपणे ही प्रत्येक पर्यटकाची जबाबदारी आहे.
निष्कर्ष
लोहगड किल्ला (Lohagad Fort) हा इतिहासप्रेमी, ट्रेकिंगची आवड असलेले पर्यटक, निसर्गप्रेमी आणि फोटोग्राफी करणाऱ्यांसाठी एक उत्तम पर्यटनस्थळ आहे. सोपा ट्रेक, ऐतिहासिक दरवाजे, मजबूत तटबंदी, प्रसिद्ध विंचूकाटा माची आणि सह्याद्रीचे मनमोहक दृश्य यामुळे लोहगडाला महाराष्ट्रातील लोकप्रिय किल्ल्यांमध्ये विशेष स्थान मिळाले आहे.
पुणे किंवा मुंबईजवळील एकदिवसीय भटकंतीसाठी लोहगड हा उत्तम पर्याय ठरतो. इतिहासाची पाने अनुभवायची असतील आणि सह्याद्रीच्या निसर्गाचा मनमुराद आनंद घ्यायचा असेल, तर लोहगड किल्ल्याची भटकंती नक्कीच लक्षात राहणारी ठरेल.
आमच्या Etopcollection वेबसाईटला जरुर भेट द्या, तसेच शैक्षणिक माहितीसाठी “ज्ञानज्योत” शैक्षणिक मराठी संकेत स्थळाला भेट द्या.