Information About Ashtavinayak
अष्टविनायक ठिकाण, वैशिष्टये व महत्व
अष्टविनायकाची माहिती घेतल्याने तुम्हाला महाराष्ट्राची समृद्ध संस्कृती आणि इतिहास समजून घेण्यास मदत होते. हे तुम्हाला गणपतीच्या आठ प्राचीन आणि स्वयंभू मंदिरांशी जोडते, ज्यामुळे गाढ आध्यात्मिक शांतता लाभते आणि पारंपरिक तीर्थयात्रेचा संकल्प पूर्ण होतो.
गणपती
गणपती हे महाराष्ट्राचे प्रिय, मानाचे आणि प्रतिष्ठेचे आराध्यदैवत आहे; आपले इच्छित कार्य सफल व्हावे यासाठी सर्वप्रथम गणपतीचे पूजन करुन; त्याचे शुभाशीर्वाद घेतले जातात. अष्टविनायक म्हणजे स्वयंभू गणपतीची आठ मंदिरे. ही आठही मंदिरे निसर्गरम्य ठिकाणी स्थित आहेत. Information About Ashtavinayak
अष्टविनायक हा शब्द ‘अष्ट’ आणि ‘विनायक; या दोन शब्दांपासून तयार झालेला आहे. अष्ट म्हणजे आठ आणि विनायक म्हणजे गणपतीच्या अनेक नावांपैकी एक; म्हणूनच गणपतीच्या मंदिरांचा संच म्हणजे; अष्टविनायक. कोणत्याही शुभ कार्याची सुरुवात करण्याआधी; सर्वप्रथम गणपतीची पूजा करतात; कारण गणपती पूजेमुळे सर्व विघ्न दूर होतात; व समृद्धी येते. म्हणून गणपतीला सुखकर्ता, दु:खहर्ता आणि रक्षणकर्ता असे म्हटले आहे.
पुणे जिल्ह्यातील पाच मंदिरे; मोरगाव, थेऊर, रांजणगाव, ओझर, लेण्याद्री; रायगड जिल्ह्यातील दोन महड, पाली आणि अहमदनगर जिल्ह्यातील एक; सिद्धटेक या ठिकाणी ‘अष्टविनायक स्थाने’ आहेत. अष्टविनायकांपैकी रांजणगाव, महड व सिद्धटेक या ठिकाणचे गणपती हे उजव्या सोंडेचे आहेत. बाकीचे डाव्या सोंडेचे आहेत. (Information About Ashtavinayak)
अष्टविनायक ठिकाण, वैशिष्टये व महत्व
1. मोरेश्वर- मोरगांव
अष्टविनायकांपैकी पहिला गणपती हा मोरगावचा मोरेश्र्वर आहे. या गणपतीस श्री मयुरेश्वर असेही म्हणतात. श्री मोरेश्वर गणेशाचे हे स्वयंभू व आद्यस्थान आहे. प्रत्येक घरात म्हटली जाणारी ‘सुखकर्ता दु:खहर्ता’ ही आरती श्री समर्थ रामदास स्वामींना याच मंदिरात स्फुरली, असे म्हटले जाते. हे सर्व अष्टविनायक मंदिरांपैकी सर्वात महत्वाचे ठिकाण आहे; आणि त्याला चार दरवाजे आहेत.
मयुरेश्वराच्या रुपात मोरावर स्वार गणपतीची सोंड डावीकडे वळली आहे; त्यावर एक नाग उभा आहे; जो त्याचे संरक्षण करतो. गणेशाच्या या स्वरुपामध्ये; सिद्धी (क्षमता) आणि रिद्धी (बुद्धिमत्ता) या आणखी दोन मूर्ती आहेत. जवळच क-हा नदी आहे.
मोरगाव गावाला हे नाव मिळाले कसे; याविषयी असे म्हटले जाते की; एकेकाळी या ठिकाणाचा आकार मोरासारखा होता; आणि या भागात मोर पक्ष्यांची विपुलता होती. शब्दशः मोरगव्हाण म्हणजे ‘मोरांचे गाव;’ असे हे दोन शब्दांचे मिश्रण आहे.
पौराणिक कथेनुसार; भगवान गणेशाने मयुरेश्वराच्या रुपात मोरावर स्वार होऊन; देवांच्या विनंतीला प्रतिसाद म्हणून; सिंधू राक्षसाचा वध केला. अष्टविनायक मंदिर तीर्थक्षेत्रात भेट देणारे हे पहिले मंदिर आहे. मंदिरावर अनेक प्रकारचे नक्षीकाम केलेले आहे; श्री मोरेश्र्वराच्या डोळयांत व बेंबीत हिरे बसवलेले आहेत. (Information About Ashtavinayak)
या मंदिराच्या भोवती; दगडी बांधकाम प्राचीन काळापासून आहे. हे पुणे जिल्ह्यातील, बारामती तालुक्यात; मोरगांव हे ठिकाण आहे. मोरगाव बारामतीपासून 35 कि. मी. अंतरावर आहे. महाराष्ट्राचे कुलदैवत असलेले जेजुरीचा खंडोबा; या स्थळापासून, मोरगाव फक्त 17 किलोमीटर अंतरावर आहे. या सर्व ठिकाणांपासून; मोरगांव गणपतीला जाण्यासाठी, सार्वजनिक वाहतुकीची सुविधा आहे. (Information About Ashtavinayak)
2. चिंतामणी – थेऊर
अष्टविनायकांपैकी थेऊरचा श्री चिंतामणी; हा दुसरा गणपती आहे. थेऊरच्या कदंब वृक्षाखाली; श्री गणेशाचे ठिकाण आहे. भक्तांच्या चिंतेचे हरण करणारा, मनशांती देणारा; मनातील गोंधळ दूर करणारा; म्हणून याला चिंतामणी म्हणतात.
तसेच गणपतीने या ठिकाणी; कपिलाऋषीचे, लोभी गुणाकडून, मौल्यवान चिन्तामणी रत्न परत मिळवले; व ते त्यांना दिले. दागिने परत आणल्यानंतर; कपिलाऋषींनी ते दागिने विनायकाच्या म्हणजे श्री गणेशाच्या गळ्यात घातले. अशा प्रकारे चिंतामणी विनायक; हे नाव देण्यात आले. हे सर्व कदंब वृक्षाखाली घडले, म्हणून थेऊरला जुन्या काळात; कदंबनगर म्हणून ओळखले जाते.
श्री गणेशाची मूर्ती पूर्वाभिमुख असून; सोंड डावीकडे निर्देशित आहे. हे मंदिर पुणे-सोलापूर महामार्गाला जोडलेल्या रस्त्यावर असून; पुण्यापासून 22 किमी अंतरावर आहे. पुण्यापासून हे मंदिर जवळ आहे; थेऊर गाव मुळा, मुठा आणि भीमा या तीन प्रमुख प्रादेशिक नद्यांच्या; संगमावर वसले आहे. थेऊरपासून जवळच ऊरळीकांचन या ठिकाणी; महात्मा गांधींनी स्थापन केलेले निसर्गोपचार केंद्र आहे. वाचा: वैजयंतीमाळ, वन-माळ (Information About Ashtavinayak)
पुण्यातील पेशवे घराणे या गणपतीचे खूप मोठे भक्त होते; थेऊरचा विस्तार हा माधवराव पेशवे यांनी केला. माधवराव पेशव्यांचे निधन थेऊरलाच झाले; यांच्याबरोबर सती गेलेल्या रमाबाई; यांची समाधी या ठिकाणी आहे. मंदिराच्या आवारात निरगुडकर फाउंडेशन निर्मित; थोरल्या माधवरावांची स्फूर्तिदायक कारकीर्द दाखवणारे कलात्मक दालन आहे. (Information About Ashtavinayak)
3. सिद्धिविनायक – सिद्धटेक
सिद्धटेकचा श्री सिद्धिविनायक हा; अष्टविनायकांपैकी तिसरा गणपती. उजवी सोंड असणारा हा एकमेव; अष्टविनायक. असे मानले जातं की; येथे सिद्धटेक पर्वतावर; विष्णूने सिद्धी मिळवली. गणपतीची पूजा केल्यावर; देव विष्णूने असुर मधु आणि कैताभ यांचा पराभव केला.
हे भीमा नदीवर वसलेले सिद्धिविनायकाचे स्वयंभू स्थान आहे. मंदिर उत्तरमुखी असून; एका छोट्या टेकडीवर आहे. असे मानले जाते की; मंदिराकडे जाणारा मुख्य रस्ता; पेशव्यांचे जनरल हरिपंत फडके यांनी बांधला होता.
आतील गर्भगृह सुमारे; 10 फूट रुंद आणि सुमारे 15 फूट उंच आहे. ते पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर; यांनी बांधले आहे. मूर्ती 3 फूट उंच आणि 2.5 फूट रुंद आहे. मूर्ती उत्तर दिशेला आहे. मुर्तीचे पोट रुंद नाही; पण रिद्धी आणि सिद्धी मुर्ती; एका मांडीवर बसल्या आहेत. (Information About Ashtavinayak)
या मुर्तीची सोंड उजवीकडे वळत आहे; उजव्या बाजूचा सोंड असलेला गणेश; हा भक्तांसाठी अत्यंत कडक असावा; असे मानले जाते. सिद्धिविनायक मंदिरातील गणपतीची मखर; पितळी असून त्याभोवती गरुड, चंद्र व सूर्य; यांच्या प्रतिमा आहेत. मंदिराभोवती एक प्रदक्षिणा करण्यासाठी; टेकडीला फेरी मारावी लागते. मध्यम गतीसह एका फेरीस सुमारे; 30 मिनिटे लागतात. सिद्धिविनायक गणपती मंदिर; अहमदनगर जिल्ह्यातील; कर्जत तालुक्यात असून; दौंडपासून 19 किलोमीटर व राशिनपासून 23 कि.मी. अंतरावर आहे. (Information About Ashtavinayak)
4. महागणपती – रांजणगाव
अष्टविनायकांपैकी चौथा गणपती म्हणजे; रांजणगावचा महागणपती होय. हे महागणपतीचे स्वयंभू स्थान आहे; महागणपती मंदिर, रांजणगाव शहराच्या; अगदी मध्यभागी आहे. ते पूर्वाभिमुख असून; त्याला एक सुंदर आणि भव्य प्रवेशद्वार आहे. जय आणि विजयच्या मूर्ती; प्रवेशद्वाराजवळ आहेत. या मंदिराचे बांधकाम अशा पद्धतीने केले आहे की; सूर्य किरण थेट गणेश मूर्तीवर पडतात.
पुणे- अहमदनगर मार्गावर; शिरुर तालुक्यात हे ठिकाण आहे. रांजणगाव या ठिकाणासंदर्भात अशी दंतकथा आहे की; त्रिपुरासूर नावाच्या दैत्याला; भगवान शंकर यांनी काही शक्ती प्रदान केल्या होत्या. या शक्तीचा दुरुपयोग करुन; त्रिपुरासुर स्वर्गलोक व पृथ्वीलोकांवरील लोकांना त्रास देऊ लागला. शेवटी एक वेळ अशी आली की; शिवशंकराला श्री गणेशाचे नमन करुन; त्रिपुरासुराचा वध करावा लागला. म्हणून या गणेशाला; ‘त्रिपुरारिवदे महागणपती’ असेही म्हटले जाते.
अष्टविनायकांपैकी सर्वाधिक शक्तिमान; असे महागणपतीचे रुप आहे. हा गणपती उजव्या सोंडेचा असून; गणेशाचे आसन कमळाचे आहे. या मंदिराचा जीर्णोद्धार; माधवराव पेशव्यांच्या काळात झाल्याचे पुरावे इतिहासात आढळतात. इंदूरच्या सरदाराने मंदिरातील लाकडी सभामंडप बांधून दिला आहे. हे श्री महागणपतीचे स्थान; इ.स. 10 व्या शतकातील आहे. या मुर्तीला दहा हात असून; ती प्रसन्न व मनमोहक आहे. (Information About Ashtavinayak)
5. विघ्नेश्वर – ओझर
अष्टविनायकांपैकी ओझरचा विघ्नेश्र्वर; हा पाचवा गणपती आहे. ओझर येथील भगवान गणेश मार्गात आलेले; सर्व अडथळे दूर करणारे म्हणून ओळखले जातात. अष्टविनायकापैकी सर्वात श्रीमंत गणपती म्हणून; श्री विघ्नेश्र्वराला ओळखले जाते. श्रींच्या डोळ्यात माणिक असून; कपाळावर हिरा आहे. रिद्धी आणि सिद्धीच्या मूर्ती; गणेशमूर्तीच्या दोन बाजूंना ठेवल्या आहेत. प्रसन्न व मंगल मूर्ती असलेला श्रीगणेश; विघ्नांचे हरण करतो, म्हणून या गणपतीला; विघ्नेश्र्वर म्हणतात. ही गणेशाची स्वयंभू मूर्ती आहे. (Information About Ashtavinayak)
मंदिराच्या चारही बाजूंना तटबंदी असून; मध्यभागी गणेशाचे मंदिर आहे. कुकडी नदीच्या तीरावर असलेले हे मंदिर; एक जागृत स्थान आहे. थोरल्या बाजीराव पेशव्यांचे बंधू चिमाजी अप्पा; यांनी या मंदिराचा जीर्णोद्धार केल्याचा उल्लेख; इतिहासात आढळतो. मंदिराच्या परिसरात भाविकांना राहण्यासाठी; धर्मशाळेची उत्तम व्यवस्था आहे. जुन्नर तालुक्यातील हे स्थान; लेण्याद्रीपासून 14 कि. मी. अंतरावर तर; पुण्यापासून 85 कि. मी. अंतरावर आहे. या ठिकाणापासून जवळच; छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जन्मस्थान असलेला शिवनेरी किल्ला आहे; तसेच आर्वी उपग्रह केंद्र व आशिया खंडातील सर्वात मोठी इलेक्ट्रॉनिक दुर्बिण असलेले ठिकाण; खोडद हे देखील जवळच आहे. श्रीकृष्ण जन्माष्टमी
6. गिरिजात्मज – लेण्याद्री
अष्टविनायकापैकी सहावा गणपती; लेण्याद्रीचा श्री गिरिजात्मज हा आहे. हे मंदिर जुन्नर तालुक्यातील; प्राचीन जुन्नर लेण्यांच्या समुदायात असल्यामुळे; त्यांना गणेश-लेणी असेही म्हणतात. कुकडी नदी परिसरात; डोंगरावर श्री गिरिजात्मज गणेशाचे; हे स्वयंभू स्थान आहे.
श्री गणेशाची प्रसन्न मूर्ती असून; ती खडकामध्ये कोरलेली आहे. मूर्तीची सोंड डावीकडे आहे; आणि मंदिराच्या मागील बाजूस; त्याची पूजा करावी लागते. ही मूर्ती उर्वरित अष्टविनायक मूर्तींपेक्षा; थोडी वेगळी आहे. ही मुर्ती इतर मूर्तींप्रमाणे; फार चांगली रचना केलेली नाही. मंदिर परिसरातील खडकामध्ये; कोरीवकाम, खोदकाम केलेले आहे. (Information About Ashtavinayak)
या मूर्तीची पूजा कोणीही करु शकते; पेशवे काळात या मंदिराचा जीर्णोद्धार झाला होता. मंदिरात असलेल्या दगडी खांबांवर; वाघ, सिंह, हत्ती यांचे सुंदर नक्षीकाम केलेले आहे. मंदिराचे बांधकाम असे केले आहे की; दिवसा ते नेहमी सूर्य-किरणांनी उजळून निघते. मंदिरात जाण्यासाठी डोंगरावर सुमारे; 400 पायऱ्या आहेत. लेण्याद्रीचा श्री गिरिजात्मज हा; जुन्नरपासून 7 कि.मी. अंतरावर आहे, तर पुण्यापासून सुमारे; 97 कि. मी. अंतरावर हे ठिकाण आहे. (Information About Ashtavinayak)
7. वरदविनायक – महड
महााडचा वरदविनायक हा; अष्टविनायकांपैकी सातवा गणपती आहे. हे स्वयंभू स्थान असून; त्याला मठ असेही म्हणतात. वरद विनायक म्हणून गणेश; सर्व स्वप्ने आणि इच्छा पूर्ण करतो; आणि सर्वांना वरदान देतो. श्री वरदविनायकाचे मंदिर साधे, कौलारु असून; मंदिराला घुमट आहे; व त्याला सोनेरी कळस आहे; कळसावर नागाची नक्षी आहे. या मंदिरासंदर्भात एक कथा प्रसिद्ध आहे; मंदिराच्या पाठीमागे असलेल्या तळयातील पाण्यात; गणेशमूर्ती एका भक्ताला स्वप्नात दिसली. त्याप्रमाणे त्या व्यक्तीने शोध घेतला असता; त्याला त्या ठिकाणी मूर्ती मिळाली.
तीच या मंदिरातील प्राण-प्रतिष्ठा करुन स्थापन केलेली मूर्ती होय. मंदिरात दगडी महिरप असून; गणेशाची मूर्ती सिंहासनारुढ; उजव्या सोंडेची आहे. इ.स. 1727 मध्ये मध्ये पेशवे काळात; हे मंदिर बांधले गेले. रायगड जिल्हयातील हे मंदिर; पुणे-मुंबई महामार्गावर खोपोली पासून; तीन किलोमीटर अंतरावर आहे. वरद विनायक, महडचे मंदिर; मुंबई शहरापासून सर्वात जवळ आहे.
8. बल्लाळेश्वर – पाली
पालीचा गणपती हा अष्टविनायकांपैकी आठवा गणपती आहे; या गणपतीला श्री बल्लाळेश्वर या नावाने ओळखले जाते. बल्लाळेश्वर गणपतीचे स्थान; हे स्वयंभू असून गणपतीचे मंदिर; पूर्वाभिमुख व चिरेबंदी आहे. मंदिराचे बांधकाम अशा प्रकारे केले आहे की; संक्रांतीनंतर सूर्योदयाच्या वेळी; गणेशमूर्तीवर सूर्यकिरणे पडतात. हे मंदिर दगडाने बांधलेले असून त्यासाठी; वितळलेले शिसे वापरले आहे; त्यामुळे बांधकाम अतिशय मजबूत आहे. (Information About Ashtavinayak)
बल्लाळेश्वराचे कपाळ विशाल असून; डोळे व नाभीमध्ये हिरे बसवले आहेत. गणपतीची सोंड डावीकडे निर्देशित आहे. मंदिरात प्रचंड मोठी घंटा असून; ती चिमाजी अप्पांनी अर्पण केली आहे. हे स्थान रायगड जिल्ह्यातील सुधागड तालुक्यात असून; सुधागड या भव्य किल्ल्याची पार्श्वभूमी; व अंबा नदीच्या निसर्गरम्य सान्निध्यात; बल्लाळेश्वराचे मंदिर वसले आहे. उन्हेरचे गरम पाण्याचे झरे; व सरसगड हा प्राचीन किल्ला पालीपासून जवळ आहेत. (Information About Ashtavinayak)
या मंदिराचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे; पाली येथे या गणपतीला देण्यात येणारा प्रसाद; म्हणजे मोदकाऐवजी बेसन लाडू आहे; जो साधारणपणे इतर गणपतींना दिला जातो. या मंदिराची पार्श्वभूमी बनवणाऱ्या डोंगरासह; मूर्तीचा आकार स्वतःच एक उल्लेखनीय प्रतीक आहे. बल्लाळेश्वर मंदिर हे गणेशाचे अशे एकमेव मंदिर आहे; जे त्याच्या भक्ताच्या नावाने प्रसिद्ध आहे. पाली हे खोपोलीपासून 38 कि.मी. अंतरावर आहे; खोपोली-पुणे रस्त्यावर पालीस जाण्यासाठी जोड रस्ता आहे. तसेच पनवेल-गोवा या राष्ट्रीय महामार्गावर; वाकणपासून पालीस जाण्यासाठी रस्ता आहे. (Information About Ashtavinayak)
सारांष
भाद्रपद महिन्यातील चतुर्थीला; या आठही ठिकाणी यात्रा भरते. सर्व जाती-धर्माचे लोक या ठिकाणी येऊन; श्रद्धापूर्वक दर्शन घेतात. भाद्रपद शुद्ध चतुर्थी ते अनंत चतुर्दशी; या काळात गणपती उत्सव सर्वत्र अतिशय आनंद; व डत्साहामध्ये साजरा केला जातो. अष्टविनायकाच्या आठही ठिकाणी; भोजनाची व निवासाची उत्तम व्यवस्था आहे. अष्टविनायक दर्शनासाठी अहमदनगर; पुणे व रायगड या तीन जिल्ह्यांतून प्रवास करावा लागतो. सर्व ठिकाणी श्री गणेशमूर्ती निरनिराळ्या रुपात असून; त्यांचे ठिकाण समुद्रकिणारी, डोंगरामध्ये, नदीकाठी किंवा खडकात आहे. (Information About Ashtavinayak)
अष्टविनायकाची यात्रा करणाऱ्या भाविक भक्तांना; यात्रेबरोबरच पर्यटनाचाही आनंद घेता येतो. अशा या अष्टविनायकाची महती; केवळ महाराष्ट्र, भारत देशातच नाही तर, संपूर्ण जगभर पसरली आहे. देवांचे देव महादेव यांचे विषयी ‘महिमा शिव नामाचा, ‘शिव’ नामाची व्युत्पत्ती आणि भगवान शिव शंकराची विविध नावे’ व भगवान शिव यांचे संपूर्ण मानव जातीच्या कल्याणासाठी शिकण्यासारखे ‘जीवनातील महत्वाचे धडे,’ जाणून घ्या. (Information About Ashtavinayak)
आमच्या Etopcollection वेबसाईटला जरुर भेट द्या, तसेच शैक्षणिक माहितीसाठी “ज्ञानज्योत” शैक्षणिक मराठी संकेत स्थळाला भेट द्या.