Ganpati-5 Chintamani Theur | चिंतामणी थेऊर

Ganpati-5 Chintamani Theur | पाचवा गणपती: थेऊरचा चिंतामणी, आख्यायिका, इतिहास, मंदिराची रचना व मंदिर उत्सव.

थेऊरचे चिंतामणी मंदिर हे बुद्धीची सर्वोच्च देवता श्री गणेशाला समर्पित हिंदू मंदिर आहे. हे मंदिर अष्टविनायकांपैकी एक असून ते मोठे आणि अधिक प्रसिद्ध आहे. अष्टविनायक यात्रेचा पारंपरिक क्रम पाहिल्यास, पाचव्या क्रमांकावर चिंतामणी गणपती मंदिर थेऊरला भेट दिली जाते. हे पुणे शहरापासून सुमारे 25 किलोमीटर अंतरावर आहे. (Ganpati-5 Chintamani Theur)

थेऊरचे चिंतामणी मंदिर हे पुणे जिल्ह्यातील हवेली तालुक्यात येते. हे मंदिर भीमा, मुळा आणि मुठा या तीन प्रमुख नद्यांच्या संगमावर थेऊर हे एक महत्त्वाचे पौराणिक ठिकाण आहे. चिंतामणीच्या रुपात भगवान गणेश हा मनःशांती देणारा आणि मनातील सर्व गोंधळ दूर करणारा देव आहे. (Ganpati-5 Chintamani Theur)

आख्यायिका

राजा अभिजित आणि त्याची पत्नी गुणवती यांनी घोर तप केले आणि त्यानंतर गणासूर त्यांच्या पोटी जन्माला आला. गणासूर हा अतिशय बलवान, परंतू लोभी आणि गरम डोक्याचा होता. गणासूर शिवाची पूजा करुन त्यांना प्रसन्न करतो. त्याची भक्ती पाहून शिवाने गणासूराला स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ या तिन्ही जगांचे राज्य बहाल केले आणि तीन गुणांपैकी (गुणवत्ता, वैशिष्ठ्य आणि गुणधर्म) कोणत्याही एका गोष्टीने गणासूराचा वध केला जाऊ शकत नाही असा आशिर्वाद दिला.

एकदा, राजकुमार गणासूर आणि त्याचे सैन्य कपिला ऋषींच्या आश्रमाला भेट देतात. तेंव्हा कपिला ऋषींनी त्यांच्या जवळील इच्छा-दर्शक चिंतामणी रत्नाचा वापर करुन गणासूर व त्याच्या सैन्याला उत्तमोत्तम पंचपक्वान्नांचे स्वादिष्ट भोजन खाऊ घातले. ते चिंतामणी रत्न पाहून गणासूराला त्याचा लोभ सुटला आणि त्याने कपिला ऋषींकडे त्याची मागणी केली. जेंव्हा त्यांनी गणासूराची मागणी फेटाळली, तेंव्हा गणासूराने ते रत्न जबरदस्तीने हिसकावून घेतले. (Ganpati-5 Chintamani Theur)

ते रत्न परत मिळवण्यासाठी ऋषी कपिलाच्या गुरु देवी दुर्गा यांनी त्यांना गणेशाची पूजा करण्यासाठी आणि त्यांची मदत घेण्यास मार्गदर्शन केले. गणासूराला स्वप्नात श्री गणेश त्यांच्या सैन्यासह दिसतो; श्री गणेशाच्या एका सैनिकाने गणासूराचे डोके कापले, असे त्याला दिसल्याबरोबर तो जागा होतो आणि कपिला ऋषींचा वध करण्याच्या उद्देशाने आपल्या सैन्यासह त्यांच्या आश्रमाकडे कूच करतो.

त्यावेळी अभिजित आपल्या मुलाला असे न करण्यापासून परावृत्त करण्याचा प्रयत्न करतो आणि त्याला चिंतामणी रत्न ऋषीकडे परत करण्याचा सल्ला देतो, परंतु हे सर्व व्यर्थ ठरले. गणासूर त्याच्या सैन्यासह आश्रमाचा नाश करु लागतो. त्यावेळी गणेशाची शक्ती  देवी सिद्धी सशस्त्र योद्धयांसह प्रकट होते आणि गणाच्या सैन्याचा नाश करते, तर गणेश स्वतः गर्विष्ठ राजकुमाराचा शिरच्छेद करतो.

गणपतीने गणासूराला कदंबवृक्षाखाली पराभूत करुन त्याच्याकडून ते मौल्यवान रत्न हस्तगत करुन पुन्हा कपिला ऋषींना दिले. याचे बक्षीस म्हणून कपिला ऋषींनी ते रत्न गणपतीच्या गळ्यात घातले आणि तेंव्हापासून गळ्यात चिंतामणी रत्न घातलेला गणपती चिंतामणी विनायक म्हणून ओळखला जाऊ लागला. ही कथा कदंबवृक्षाखाली घडल्यामुळे थेऊरला ‘कदंबपूर’ असेसुद्धा म्हणतात. थेऊर हे नाव स्थिर या संस्कृत शब्दावरुन आले आहे.

दुस-या आख्यायिकेनुसार, ब्रह्मदेवाने येथे ध्यान केले आणि गणेशाच्या आशीर्वादाने त्यांचे चंचल मन स्थिर झाले. गणेशाने ब्रह्मदेवांची चिंतांपासून सुटका केल्यामुळे, तो चिंतामणी म्हणून ओळखला जाऊ लागला. दुस-या आणखी एका कथेनुसार, गौतम ऋषींच्या शापापासून मुक्त होण्यासाठी देवांचा राजा इंद्राने कदंब वृक्षाखाली गणेशाची पूजा केली. त्यामुळे हे ठिकाण कदंब-नगर, कदंब वृक्षांचे शहर म्हणून ओळखले जाऊ लागले. (Ganpati-5 Chintamani Theur)

इतिहास

थेऊर हे प्राचीन काळापासून गाणपत्य संप्रदायाचे तीर्थक्षेत्र मानले जात असले तरी, सध्याचे मंदिर गाणपत्य संत मोरया गोसावी त्यांचे वंशज धर्मधर यांनी बांधले होते. मोरया गोसावी त्यांच्या मूळ गावी चिंचवड ते मोरगाव या अष्टविनायक मंदिरांपैकी थेऊरच्या मंदिराला भेट देत असत. चतुर्थिला मोरया गोसावी थेऊर मंदिरात जात असत. (Ganpati-5 Chintamani Theur)

एका कथेनुसार, त्याच्या गुरुंच्या आज्ञेनुसार, मोरयाने थेऊर येथे 42 दिवस कठोर उपवास करुन तपश्चर्या केली, या कालावधीत त्याला “दैवी साक्षात्कार” झाल्याचे मानले जाते.  गणेशाने मोरयाला वाघाच्या रुपात दर्शन दिले आणि त्याला सिद्धी दिली असे मानले जाते.

पुण्याजवळील इतर गाणपत्य केंद्रांसह थेऊर मंदिराला 18 व्या शतकात मराठा साम्राज्यातील पेशवे शासकांकडून राजेशाही संरक्षण लाभले. पेशव्यांनी, गणेशाची कुलदैवत म्हणून पूजा केली, त्यांनी या गणेश मंदिरांना, विशेषत: थेऊर आणि मोरगावमध्ये जमीन आणि रोख दान केले. (Ganpati-5 Chintamani Theur)

थेऊर मंदिर हे पेशव्यांचे, विशेषत: पहिले माधवराव यांचे आध्यात्मिक स्थान होते. माधवराव, यांनी मंदिराचा जीर्णोद्धारही केला, ते कोणत्याही युद्धात सहभागी होण्यापूर्वी आणि युद्धानंतर युद्धातील यशाबद्दल आभार मानण्यासाठी मंदिराला भेट देत असत. माधवरावांनी आपले शेवटचे दिवस मंदिराच्या परिसरात घालवले. अत्यंत आजारपणाच्या काळात माधवरावांनी त्यांना दुधाचा बारमाही अभिषेक करुन प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला.

पहिले बाजीराव पेशवे यांचे भाऊ आणि लष्करी सेनापती चिमाजी आप्पा यांनी एक मोठी युरोपियन घंटा दान केली, जी अजूनही मंदिरात टांगलेली आहे. वसईचा किल्ला ताब्यात घेतल्यानंतर त्याने पोर्तुगीजांकडून लुट म्हणून मिळवली होती. सध्या, मंदिर चिंचवड देवस्थान ट्रस्टच्या अखत्यारीत आहे, जे मोरगाव आणि सिद्धटेक अष्टविनायक मंदिरांचेही संचालन करते. (Ganpati-5 Chintamani Theur)

मंदिराची रचना

अष्टविनायक मंदिरांपैकी  हे एक मोठे आणि अधिक प्रसिद्ध म्हणून वर्णन केलेले मंदिर आहे. मंदिराच्या उत्तरेकडे असलेले मुख्य द्वार मंदिराच्या प्रमाणाच्या तुलनेने लहान आहे. चिंतामणीची मूर्ती पूर्वाभिमुख असून गणपतीचे डोळे रत्न जडित आहेत

मंदिरात लाकडी सभा-मंडप आहे, जो माधवरावांनी बांधला होता. सभामंडपात काळ्या दगडाचा पाण्याचा कारंजाही आहे. गणेशाला समर्पित मध्यवर्ती मंदिराव्यतिरिक्त, मंदिराच्या संकुलात अनेक छोटी तीर्थस्थाने आहेत, जसे की, शिव मंदिर, विष्णू-लक्ष्मी मंदिर, हनुमान मंदिर इ.

मंदिराच्या मागे पेशवे वाडा, पेशवे पॅलेस आहे. एकेकाळी माधवरावांचे तेथे वास्तव्य होते, आज मंदिराची दैनंदिन कामे याच ठिकाणाहून चालतात. चिंतामणीची मूर्ती पूर्वाभिमुख आहे. गणपतीच्या डोळे मौल्यवान रत्न जडित आहेत. देवळाचे महाद्वार किंवा मुख्यद्वार हे उत्तरेकडे आहे आणि मुळा-मुठा नदीच्या मार्गाला जोडते. मंदिराच्या संकुलाच्या आंत एक छोटे शिवमंदिर आहे. (Ganpati-5 Chintamani Theur)

मंदिर उत्सव

मंदिरात तीन मुख्य उत्सव साजरे केले जातात. गणेश चतुर्थी उत्सवाशी संबंधित असलेला गणेश प्रकटोस्तव. हा सण हिंदू महिन्याच्या भाद्रपदाच्या पहिल्या ते सातव्या दिवसापर्यंत साजरा केला जातो, जिथे गणेश चतुर्थी हा चौथा दिवस असतो. या निमित्ताने जत्रा भरते.

माघोत्सव हा गणेशाच्या वाढदिवसाच्या स्मरणार्थ आयोजित केला जातो. गणेश जयंती, जो माघ महिन्याच्या चौथ्या दिवशी येते. जत्राही आयोजित केली जाते. रमा-माधव पुण्यस्तव कार्तिक महिन्याच्या आठव्या दिवशी मंदिराचे सर्वोत्कृष्ट संरक्षक, माधवराव आणि त्यांची पत्नी रमाबाई यांच्या पुण्यतिथीच्या स्मरणार्थ साजरा केला जातो. (Ganpati-5 Chintamani Theur)

चिंतामणी गणपती मंदिर थेऊरला कसे जायचे?

थेऊर चिंतामणीचे मंदिर पुणे आणि मुंबई सारख्या मोठ्या शहरांशी खूप चांगले जोडलेले आहे. त्यामुळे चिंतामणी गणपती थेऊरला जाणे सोपे आहे.

• रस्ता: चिंतामणी गणपती मंदिर थेऊर हे पुण्यापासून जवळपास 25 किमी अंतरावर आहे. पुणे आणि मुंबई येथून परिवहन मंडळाच्या बसेस मिळू शकतात. त्याशिवाय अनेक खासगी बसेस आणि कार उपलब्ध आहेत. लोक त्यांच्या वाहनांतूनही तिथे जातात. गाडीने अष्टविनायक यात्रेला जाताना मुंबई-खंडाळा रस्ता व भोर घाटानंतर थेऊर हे गाव वसले आहे.
• रेल्वेमार्ग: थेऊरपासून सर्वात जवळचे रेल्वे स्टेशन पुणे येथे आहे. पुणे स्टेशन हे प्रमुख भारतीय शहरांशी चांगले जोडलेले आहे. पुणे हे रेल्वेचे मोठे जंक्शन आहे, आणि मेल, एक्स्प्रेस गाड्या आणि सुपरफास्ट गाड्यांचा पुण्यात थांबा आहे. पुण्याहून थेऊर गणपतीला जाता येते. (Ganpati-5 Chintamani Theur)
• विमानमार्ग: विमानाने थेऊरला जायचे असेल, तर सर्वात जवळचे विमानतळ पुणे आहे, जे सर्व प्रमुख भारतीय शहरांशी जोडलेले आहे. लोहगाव विमानतळ, किंवा पुणे विमानतळ, कार्यरत विमानतळ आहे. बंगलोर, जयपूर, दिल्ली, गोवा, मुंबई, हैदराबाद, चेन्नई आणि नागपूर येथे नियमित उड्डाणे आहेत. पुणे विमानतळापासून 22 किमी अंतरावर आहे. (Ganpati-5 Chintamani Theur)

अष्टविनायक

1. मोरगाव गणपती मंदिर
2. सिद्धटेक गणपती मंदिर
3. बल्लाळेश्वर पाली गणपती मंदिर
4. महड गणपती मंदिर
5. चिंतामणी गणपती मंदिर
6. लेण्याद्री गिरिजात्मज गणपती मंदिर
7. ओझर गणपती मंदिर
8. रांजणगाव गणपती मंदिर

जवळची प्रेक्षणीय स्थळे

• आश्रम व दत्तमंदिर: श्री नारायण महाराज यांचा आश्रम व दत्तमंदिर पुणे-दौंड मार्गावर केडगाव येथे आहे.
• भुलेश्वर: थेऊरच्या दक्षिणेकडील डोंगररांगांत भुलेश्वराचे प्राचीन, शिल्पकलेचा उत्तम नमुना असलेले शिवमंदिर आहे.
• वाडे बोल्हाई मंदिर: वाघोली-केसनंद या मार्गावर वाडेबोल्हाई मंदिर आहे.
• निसर्गोपचार आश्रम: थेऊर फाट्यापासून जवळच पुणे-सोलापूर महामार्गावर उरुळीकांचन येथे म. गांधींनी स्थापन केलेला निसर्गोपचार आश्रम आहे. (Ganpati-5 Chintamani Theur)
• शिवमंदिर: थेऊरजवळील लोणी काळभोर पासून सुमारे 4 ते 5 कि. मी. अंतरावर रामदरा हे ठिकाण आहे. येथे पाण्याने वेढलेले शिवमंदिर आहे. आणि हे एक रमणीय निसर्गरम्यस्थळ आहे.
• संगमेश्वर मंदिर: पुणे-नगर मार्गावर शिक्रापूरपासून जवळ तुळापूर येथे भीमानदीकाठी संगमेश्वर मंदिर व छत्रपती संभाजीमहाराजांचे स्मारक (Ganpati-5 Chintamani Theur)
• विपश्यना केंद्र: आळंदीजवळ मरकळ येथे भीमानदी तीरावर विपश्यना केंद्र आहे.

• Janmashtami and Dahi Handi | कृष्ण जन्माष्टमी व दहीहंडी
• The Religious Significance of Diwali | दिवाळीचे धार्मिक महत्त्व

आमच्या Etopcollection वेबसाईटला जरुर भेट द्या, तसेच शैक्षणिक माहितीसाठी “ज्ञानज्योत” शैक्षणिक मराठी संकेत स्थळाला भेट द्या.