All-round Development of Children | मुलांचा सर्वांगीण विकास

All-round Development of Children | मुलांच्या सर्वांगीण विकासामध्ये त्यांचा शारीरिक, बौद्धिक, भावनिक आणि सामाजिक विकास समाविष्ट आहे.

सर्वांगीण विकास म्हणजे विद्यार्थ्याचा शारीरिक, बौद्धिक, भावनिक आणि सामाजिक अशा अनेक पैलूंमध्ये विकास करण्याची प्रक्रिया होय. सर्वांगीण शिक्षण विद्यार्थ्यांना लहानपणापासून प्रौढ म्हणून काय करायचे आहे याचा विचार करण्यास प्रोत्साहित करते, जे त्यांना लवकर उद्दिष्टे आणि महत्त्वाकांक्षा विकसित करण्यास मदत करते. (All-round Development of Children)

सर्वांगीन विकासाचे उद्दिष्ट

विद्यार्थ्यांच्या विकासाच्या काही महत्त्वाच्या क्षेत्रांमध्ये संज्ञानात्मक विकास, संवाद विकास आणि शारीरिक विकास यांचा समावेश होतो. मुलांच्या सर्वांगीन विकासाचे उद्दिष्ट म्हणजे त्यांच्या जीवनातील सर्व पैलूंमध्ये प्रभावीपणे कार्य करण्यास सक्षम बनण्यास मदत करणे. यात वैयक्तिक वाढ आणि आत्म-सुधारणेसाठी एक समग्र दृष्टीकोन समाविष्ट आहे, ज्यामध्ये शिक्षण, शारीरिक क्रिया आणि व्यक्तिमत्व विकास समाविष्ट आहे. (All-round Development of Children)

शारीरिक क्रिया

बहुते पालक आपल्या पाल्यांनी शाळेत अभ्यासात चांगली कामगिरी करावी याकडे अधिक लक्ष देतात. परंतू मुलांच्या सर्वांगीण विकासासाठी त्यांचे स्वास्थ्य चांगले असणे अत्यावश्यक आहे. बदलत्या, आधुनिक जीवनशैलीमुळे सर्वांचेच शारीरिक कष्ट कमी झाले आहेत.

आजच्या माहिती व तंत्रज्ञानाच्या युगामध्ये शारीरिक व मानसिकदृष्ट्या सक्षम नागरिक तयार करणे हे आज आपल्यापुढे मोठे आव्हान आहे. तंत्रज्ञानाला तर पर्याय नाही. याच तंत्रज्ञानाच्या व बुद्धीच्या जोरावर माणूस आजूबाजूची परिस्थिती बदलतो आहे. मात्र बदललेल्या जीवनशैलीमुळे माणूस शारीरिक कष्ट आणि मोकळी व शुद्ध हवा यांपासून दूर गेला आहे. (All-round Development of Children)

ताणतणाव कमी करणे

आज सर्वच वयोगटांतील व्यक्तींवर निरनिराळेताण-तणाव दिवसेंदिवस वाढत आहेत. परिणामी शारीरिक, मानसिक व भावनिक असंतुलन बिघडत चालले आहे. या वाढत्या ताणतणावांमुळे आज समाजामध्ये मनोकायिक आजारांचे प्रमाण वाढत आहे.

वास्तविक पाहता आपलेशरीर ही आपली मौलिक संपत्ती आहे म्हणून तिची ओळख करुन घेणे व नियमित व्यायाम करुन तिचे संवर्धन करण्याची सवय अंगी बाणवणे गरजेचे आहे.

विद्यार्थीवयात समाजाकडून स्वीकार, प्रेम, यश, सुरक्षितता, धाडसी अनुभव यांसारख्या गरजा पूर्ण झाल्या नाहीत तर त्यांची वाढ व विकास चांगला होत नाही. परिणामी विकृत स्पर्धा व नैराश्य वाढते. त्यामुळे सामाजिक स्वीकृतीसाठी विघातक कृत्ये करण्याची वृत्ती वाढत आहे. (All-round Development of Children)

शारीरिक हालचाली आणि खेळ

या सर्वांचेअजून एक कारण म्हणजे विद्यार्थ्यांच्या अंगी असणाऱ्या प्रचंड ऊर्जेला विविध खेळांतून जो वाव व योग्य दिशा मिळते तिचा सध्या अभाव दिसतो आहे. विविध शारीरिक हालचाली आणि खेळ यांमुळे मुलांचे ताण-तणाव आपो आपच कमी होतात. खेळ ही मुलांची नैसर्गिक प्रवृत्ती आहे आणि आनंदी व तणावरहित मुले जास्त कार्यक्षम असतात. लहान मुलांमध्ये ऊर्जा जास्त असते. परंतु आज विद्यार्थ्यांच्या वास्तविक गरजा व त्यांची आवड यांकडे दुर्लक्ष होत आहे.

विद्यार्थ्यांची नैसर्गिक वाढ, विकास व अंगभूत क्षमता, त्यांच्या मानसिक, भावनिक व सामाजिक गरजा लक्षात न घेता त्यांची योग्यता पारखण्याचा एकमेव मापदंड म्हणजे त्यांना परीक्षेत मिळणारे गुण, अशी परिस्थिती आज बहुतांश घरांमध्ये आहे. खरे म्हणजे शाळेतले, केवळ परीक्षेतले गुण म्हणजेच पुढच्या आयुष्यात यश आणि समाधान मिळवण्याच्या सर्वसमावेशक मोजपट्ट्या निश्चितच नाहीत.

जीवनातील यश प्राप्तीसाठी वेळेचे नियोजन, समूहात काम करण्याची क्षमता, ताण-तणाव हाताळता येणे व त्याचे व्यवस्थापन करता येणे, स्वतःच्या व इतरांच्या भावना ओळखता येणे, इतरांशी संवाद साधता येणे, नेतृत्व गुण असणे यांसारखी इतर अनेक जीवन कौशल्ये अंगी असावी लागतात.

ही कौशल्ये मैदानावर समूहात खेळताना सहज व नकळत अंगी बाणवली जातात व विकसित होतात. तसेच जिद्द, चिकाटी, पराक्रम, महत्त्वकांक्षा, मैत्री, विश्वबंधुत्वाची भावना, खिलाडूवृत्ती यांसारखे गुण देखील मैदानावर खेळ खेळताना विकसित होतात.

व्यक्तिमत्त्व विकास

व्यक्तिमत्त्व विकसित करणारे इतर अनेक सामाजिक गुणदेखील विद्यार्थी नकळत आत्मसात करतात. नियमितपणे समूहात व्यायाम करणारी अथवा खेळ खेळणारी व्यक्ती शारीरिकदृष्ट्या तंदुरुस्त असतेच पण मानसिकदृष्ट्याही सक्षम असते. (All-round Development of Children)

तसेच व्यायामामुळे शरीरयष्टी देखील योग्य राहते. बालवयापासूनच नियमितपणे खेळ खेळण्याची गोडी लागल्यास, त्यातूनच उत्कृष्ट क्रीडापटू तयार होऊ शकतात. इतकेच नव्हे तर त्यामुळे आयुष्याकडे पाहण्याची निरोगी व सकारात्मक दृष्टीही मिळते.

मनाला विरंगुळा व शरीराला व्यायाम देणारा खेळ उभ्या आयुष्याला संजीवनी देतो. जिंकण्यासाठी सर्वोच्च कोटीचे प्रयत्न केल्यावर जिंकले असता हा विजय नम्रतेने स्वीकारता येतो अथवा पराजय झाला तरीही तो पचवण्याची ताकद मनात असते.

हे खिलाडूवृत्तीचे पायाभूत तत्त्वज्ञान जीवनात प्रत्येक क्षेत्रांत उपयोगी पडते. नियमितपणे दीर्घकाळ खेळल्याने येणारी शारीरिक व मानसिक कणखरता ही आयुष्याच्या प्रत्येक वळणावर व्यक्तीची हक्काची संपत्ती असते. (All-round Development of Children)

या दृष्टिकोनातून विचार करता शालेय शिक्षणाच्या प्राथमिक टप्प्यावर शारीरिक शिक्षण दररोज असणे ही विद्यमान व भविष्यकाळाची गरज आहे. कोणत्याही क्षेत्रातील कार्यक्षमता व उत्पादनक्षमता वाढवण्यासाठी हालचालींची आजन्म आवश्यकता आहे.

जगण्याची गुणवत्ता सुधारण्यासाठीसुद्धा शारीरिक हालचालींची आवश्यकता आहे. म्हणजेच पर्यायाने आपण ‘किती जगतो यापेक्षा कसे जगतो’ याला महत्त्व आहे. निरामय जीवनासाठी विद्यार्थ्यांची शारीरिक सुदृढता व मानसिक आरोग्य विकसित करणे हा शारीरिक शिक्षण अभ्यासक्रमाचा मुख्य हेतू आहे. (All-round Development of Children)

आरोग्यकारक सवयी

मुलांना आरोग्यकारक सवयी लावणे, आयुष्यभरासाठी एखाद्या उपक्रमात सहभागी होऊन शरीर प्रकृती सुदृढ ठेवणे, त्याद्वारे मनोरंजन करणे, समाजात मिळून-मिसळून राहता येणे, आनंदाने व उत्साहाने आपली नित्य कामे करता येणे आणि नीतिमूल्यांची जोपासना करुन जीवनभर खिलाडूवृत्तीने राहणे यांसारख्या बाबी देखील साध्य करायच्या आहेत.

सद्यःस्थितीत शाळेमध्ये विद्यार्थ्यांची गळती व स्थगिती या दोन महत्त्वाच्या समस्या दिसून येतात. या समस्यांवर सकारात्मक व प्रभावी उपाय म्हणजे शारीरिक शिक्षण होय. विद्यार्थ्यांना शाळेकडे आकर्षित करण्याची, आपल्या विद्यार्थ्यांना शाळेमध्ये टिकवून ठेवण्याची व रमवण्याची क्षमता शारीरिक शिक्षण या विषयामध्ये आहे. (All-round Development of Children)

विद्यार्थ्यांच्या परिस्थितीचा विचार करुन, त्यांच्या आवडी-निवडी लक्षात घेऊन, शारीरिक शिक्षणाचा गुणवत्तापूर्ण अभ्यासक्रम देणेही काळाची गरज आहे. या विषयाच्या माध्यमातून सुदृढ समाज निर्माण करणे, ही राज्याच्या व राष्ट्राच्या दृष्टीने जणू एक सुयोग्य गुंतवणूकच ठरणार आहे. त्यामुळे पालक, समाज, संस्था व विदयार्थी या सर्वांनी याकडे सकारात्मकतेच्या नजरेतून पाहणे गरजेचे आहे. (All-round Development of Children)

सारांष

अशाप्रकारे, विद्यार्थ्यांसाठी सर्वांगीण विकास महत्वाचा आहे कारण तो त्यांना जीवनात यशस्वी होण्यास मदत करते. सर्वांगीण शिक्षण विद्यार्थ्यांना अधिक प्रगत संकल्पनांकडे जाण्यापूर्वी प्रत्येक विषयाच्या आवश्यक गोष्टी शिकवून त्यांचा मजबूत पाया तयार करण्यात मदत करते.

अष्टपैलू शिक्षण विद्यार्थ्यांना वास्तविक जगात यशस्वी होण्यासाठी आवश्यक कौशल्ये आणि ज्ञान विकसित करण्यास मदत करते. सर्वांगीण शिक्षण विद्यार्थ्यांना गंभीर विचार, समस्या सोडवणे, संवाद आणि स्वयं-व्यवस्थापन कौशल्ये विकसित करण्यात मदत करते.

सर्वांगीण शिक्षण विद्यार्थ्यांना जागतिक दृष्टीकोन विकसित करण्यास प्रोत्साहित करते, जे आजच्या परस्पर जोडलेल्या जगात महत्वाचे आहे. तसेच ते विद्यार्थ्यांना मानवी मूल्ये आणि वैज्ञानिक वृत्ती आत्मसात करण्यास मदत करते. यामुळे विदयार्थी अनुकूल, लवचिक आणि नाविन्यपूर्ण व्यक्ती बनण्यास मदत होते. (All-round Development of Children)

• मुलांचे वर्तन कसे सुधारावे?
• मुलं हट्टी होण्यापासून थांबवा
• मुलांना जबाबदार कसे बनवावे

आमच्या Etopcollection वेबसाईटला जरुर भेट द्या, तसेच शैक्षणिक माहितीसाठी “ज्ञानज्योत” शैक्षणिक मराठी संकेत स्थळाला भेट द्या.

[pt_view id=”55cff900qc”]