श्री गणेशाय नमः

Ashtavinayaka Yatra अष्टविनायक यात्रा

8 गणपती मंदिरांसह महाराष्ट्रातील पर्यटनस्थळांची संपूर्ण माहिती

अष्टविनायक तीर्थयात्रेसह महाराष्ट्र पर्यटनाचा आनंद घ्या! ८ गणपती मंदिरांची माहिती, जवळची पर्यटनस्थळे, किल्ले, निसर्गरम्य ठिकाणे आणि प्रवास नियोजन.

Ashtavinayaka Yatra

पर्यटन अष्टविनायक तीर्थयात्रेसह – भक्ती, निसर्ग, इतिहास आणि पर्यटनाचा अविस्मरणीय अनुभव

महाराष्ट्र म्हटले की सह्याद्रीच्या पर्वतरांगा, ऐतिहासिक किल्ले, प्राचीन लेणी, निसर्गरम्य घाट, समुद्रकिनारे आणि समृद्ध धार्मिक परंपरा डोळ्यांसमोर येतात. याच महाराष्ट्रातील अष्टविनायक तीर्थयात्रा ही केवळ धार्मिक यात्रा नसून तिच्यासोबत विविध पर्यटनस्थळांना भेट देऊनअष्टविनायक तीर्थयात्रेसह महाराष्ट्रातील पर्यटनाचा आनंद कसा घ्यावा? भक्ती, इतिहास, निसर्ग, संस्कृती आणि साहस यांचा सुंदर अनुभव घेता येतो.

महाराष्ट्रातील भगवान गणेशाच्या आठ प्रमुख मंदिरांचा पारंपरिक तीर्थप्रवास म्हणजे अष्टविनायक यात्रा. मोरगावपासून सुरू होणारी आणि पुन्हा मोरगाव येथे पूर्ण होणारी ही यात्रा महाराष्ट्राच्या विविध भागांतून प्रवास घडवते. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार मोरगाव हे अष्टविनायक यात्रेचे पहिले आणि शेवटचे स्थान मानले जाते.

पर्यटकांनी थोडे नियोजन केले, तर अष्टविनायक दर्शनासोबत माळशेज घाट, शिवनेरी किल्ला, कर्नाळा, लोणावळा-खंडाळा, सुधागड, सरसगड, पुरंदर, भीमा नदीचा परिसर आणि एलोरा लेणी यांसारख्या पर्यटनस्थळांचाही आनंद घेता येतो. (Ashtavinayaka Yatra)

अष्टविनायक यात्रा म्हणजे काय?

अष्टविनायक म्हणजे महाराष्ट्रातील भगवान गणेशाची आठ प्रसिद्ध आणि श्रद्धास्थाने असलेली मंदिरे. प्रत्येक मंदिरामध्ये गणपतीचे वेगळे नाव, स्वरूप, आख्यायिका आणि स्थानिक धार्मिक परंपरा जोडलेल्या आहेत.

परंपरागत अष्टविनायक यात्रा साधारणपणे पुढील क्रमाने केली जाते:

  1. मोरगाव – श्री मयूरेश्वर
  2. सिद्धटेक – श्री सिद्धिविनायक
  3. पाली – श्री बल्लाळेश्वर
  4. महड – श्री वरदविनायक
  5. थेऊर – श्री चिंतामणी
  6. लेण्याद्री – श्री गिरिजात्मज
  7. ओझर – श्री विघ्नेश्वर
  8. रांजणगाव – श्री महागणपती
  9. पुन्हा मोरगाव

या प्रवासामुळे एकाच यात्रेत महाराष्ट्रातील ग्रामीण भाग, सह्याद्रीचे निसर्गरूप, प्राचीन वास्तू आणि विविध सांस्कृतिक परंपरा अनुभवता येतात. (Ashtavinayaka Yatra)

१. मोरगाव – श्री मयूरेश्वर मंदिर आणि निसर्ग पर्यटन

 अष्टविनायक यात्रेची सुरुवात मोरगावच्या श्री मयूरेश्वर मंदिरापासून केली जाते. हे मंदिर पुणे जिल्ह्यातील मोरगाव येथे असून अष्टविनायक यात्रेचे पहिले आणि शेवटचे तीर्थस्थान आहे. मंदिराचा परिसर शांत आणि ग्रामीण वातावरणाने वेढलेला आहे.

पर्यटकांनी काय पाहावे?

  • श्री मयूरेश्वर गणपती मंदिर
  • मंदिराची प्राचीन वास्तुरचना
  • मोरगाव परिसरातील ग्रामीण जीवन
  • आसपासचा निसर्ग
  • मयुरेश्वर परिसरातील निसर्ग अनुभव
  • जवळील ऐतिहासिक स्थळांना भेट

जवळची पर्यटनस्थळे

मोरगावहून पुरंदर किल्ला आणि पुणे परिसरातील इतर ऐतिहासिक ठिकाणांचा पर्यटन आराखड्यात समावेश करता येतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागानेही मोरगावच्या आसपास पुरंदर किल्ल्याचा उल्लेख केला आहे.

पर्यटन टिप: सकाळी मंदिराचे दर्शन घेऊन दुपारनंतर आसपासच्या ग्रामीण परिसरात फेरफटका मारल्यास धार्मिक आणि निसर्ग पर्यटनाचा समतोल साधता येतो. (Ashtavinayaka Yatra)

२. सिद्धटेक – गणेश दर्शनासोबत नदीकाठचा अनुभव

 सिद्धटेकचा श्री सिद्धिविनायक हा अष्टविनायक यात्रेतील महत्त्वाचा टप्पा आहे. मंदिर भीमा नदीच्या परिसरात असल्यामुळे येथे धार्मिक वातावरणासोबत नदीकाठचा शांत निसर्गही अनुभवता येतो.

सिद्धटेकमध्ये काय अनुभवावे?

  • सिद्धिविनायक गणपतीचे दर्शन
  • भीमा नदीचा परिसर
  • शांत ग्रामीण वातावरण
  • मंदिराची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
  • स्थानिक धार्मिक परंपरा

सिद्धटेकच्या आसपास हिरवाई आणि ग्रामीण महाराष्ट्राचे दर्शन होते. त्यामुळे छायाचित्रण आणि शांत पर्यटनासाठीही हा टप्पा योग्य ठरू शकतो. (Ashtavinayaka Yatra)

पर्यटकांसाठी खास कल्पना

सकाळी मंदिरात दर्शन घेऊन नदीकाठच्या परिसरात काही वेळ शांतपणे घालवता येतो. मात्र नदीच्या पाण्याजवळ सुरक्षितता पाळणे आणि स्थानिक सूचना पाळणे आवश्यक आहे. (Ashtavinayaka Yatra)

३. पाली – बल्लाळेश्वर आणि कोकणातील निसर्ग

अष्टविनायक यात्रेतील पुढील महत्त्वाचे ठिकाण म्हणजे रायगड जिल्ह्यातील पालीचे बल्लाळेश्वर मंदिर. विशेष म्हणजे हे अष्टविनायक मंदिर गणपतीच्या नावाऐवजी त्यांच्या भक्ताच्या नावाने ओळखले जाते.

पाली परिसरात धार्मिक पर्यटनासोबतच सह्याद्री आणि कोकणाच्या निसर्गाचा आनंद घेता येतो.

पालीमध्ये पाहण्यासारखे

  • बल्लाळेश्वर मंदिर
  • धुंडी विनायक
  • मंदिर परिसर
  • स्थानिक बाजारपेठ
  • पारंपरिक प्रसाद आणि मोदक

जवळची पर्यटनस्थळे

सरसगड किल्ला: ट्रेकिंग आणि इतिहासाची आवड असणाऱ्या पर्यटकांसाठी सरसगड हा चांगला पर्याय आहे. किल्ल्याच्या परिसरातून कोकणातील निसर्गरम्य दृश्ये अनुभवता येतात. (Ashtavinayaka Yatra)

सुधागड किल्ला: लीपासून जवळ असलेला सुधागड हा इतिहास आणि साहस पर्यटनासाठी महत्त्वाचा पर्याय आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार सुधागड पाली परिसरातील प्रमुख आकर्षणांपैकी एक आहे.

कुटुंबासह काय करावे?

कुटुंबातील ज्येष्ठ व्यक्ती किंवा लहान मुले असतील तर ट्रेकिंगऐवजी मंदिर, स्थानिक बाजार आणि निसर्गदर्शनावर भर देणे अधिक सोयीचे ठरू शकते. (Ashtavinayaka Yatra)

Ashtavinayak Ganpati

४. महड – वरदविनायक आणि लोणावळा-खंडाळ्याचा आनंद

रायगड जिल्ह्यातील महडचे वरदविनायक मंदिर हे अष्टविनायक यात्रेतील आणखी एक महत्त्वाचे तीर्थस्थान आहे. मंदिराचे वातावरण तुलनेने शांत असून धार्मिक पर्यटनासोबत आसपासच्या निसर्गाचा आनंद घेता येतो.

महड परिसरातील पर्यटन

महडला भेट दिल्यानंतर प्रवासाचे नियोजन पुढील ठिकाणांसाठी करता येते:

  • लोणावळा
  • खंडाळा
  • कर्नाळा
  • कर्नाळा पक्षी अभयारण्य
  • इमॅजिका थीम पार्क
  • पाली

महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार महडच्या आसपास लोणावळा-खंडाळा, कर्नाळा आणि कर्नाळा पक्षी अभयारण्य यांसारखी आकर्षणे आहेत. कुटुंबासोबत प्रवास करणाऱ्यांसाठी इमॅजिका हा मनोरंजनाचा पर्यायही उपलब्ध आहे. (Ashtavinayaka Yatra)

पर्यटनाचा उत्तम अनुभव

महडचे दर्शन सकाळी करून त्यानंतर लोणावळा किंवा खंडाळ्याकडे जाण्याचे नियोजन केल्यास धार्मिक पर्यटन आणि निसर्ग पर्यटनाचा छान मेळ साधता येतो. (Ashtavinayaka Yatra)

Ashtavinayak Ganpati

५. थेऊर – चिंतामणी गणपती आणि नदीकाठचा शांत अनुभव

पुण्याजवळील थेऊरचे चिंतामणी गणपती मंदिर अष्टविनायक यात्रेतील महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार हे मंदिर मुळा, मुठा आणि भीमा या नद्यांच्या संगमाच्या परिसराशी संबंधित आहे.

थेऊरमध्ये काय पाहावे?

  • चिंतामणी गणपती मंदिर
  • मंदिराचा ऐतिहासिक परिसर
  • नदीकाठचा निसर्ग
  • पुणे परिसरातील पर्यटनस्थळे
  • स्थानिक खाद्यसंस्कृती

पुणे पर्यटनासोबत जोडणी

थेऊरचा समावेश पुणे शहराच्या पर्यटन आराखड्यात करता येतो. वेळ असल्यास पुण्यातील ऐतिहासिक व सांस्कृतिक स्थळांना भेट देता येते.

पर्यटन टिप: पुणे शहरात मुक्काम करून थेऊर, रांजणगाव आणि मोरगाव या भागांचा स्वतंत्र दिवसांमध्ये प्रवास करणे कुटुंबांसाठी अधिक आरामदायक ठरू शकते. (Ashtavinayaka Yatra)

६. लेण्याद्री – गणपती मंदिरासोबत प्राचीन लेण्यांचा अनुभव

अष्टविनायक यात्रेतील सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण ठिकाणांपैकी एक म्हणजे लेण्याद्रीचे गिरिजात्मज गणपती मंदिर. हे मंदिर इतर मंदिरांपेक्षा वेगळे आहे कारण ते प्राचीन शैलगृहांच्या परिसरात आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार लेण्याद्रीच्या गुहा प्राचीन बौद्धकालीन शैलकलेशी संबंधित आहेत.

या मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी ३०७ पायऱ्या चढाव्या लागतात. त्यामुळे ज्येष्ठ नागरिक, लहान मुले आणि शारीरिक अडचणी असलेल्या पर्यटकांनी प्रवासाचे नियोजन काळजीपूर्वक करावे.

लेण्याद्रीमध्ये पर्यटनाचा आनंद

  • गिरिजात्मज गणपती दर्शन
  • प्राचीन शैलगुहा
  • डोंगररांगांचे दृश्य
  • ऐतिहासिक वास्तुकला
  • निसर्ग छायाचित्रण
  • साहसी पायपीट

जवळचे आकर्षण – शिवनेरी किल्ला

लेण्याद्री आणि ओझर परिसरातून शिवनेरी किल्ला पर्यटन आराखड्यात जोडता येतो. हा महाराष्ट्राच्या इतिहासातील महत्त्वाचा किल्ला असून इतिहासप्रेमींसाठी विशेष आकर्षण आहे. ओझरच्या आसपासच्या पर्यटनस्थळांमध्ये महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने शिवनेरी किल्ल्याचा उल्लेख केला आहे.

७. ओझर – विघ्नेश्वर मंदिर आणि माळशेज घाट

ओझरचे विघ्नेश्वर गणपती मंदिर हे अष्टविनायक यात्रेतील आकर्षक मंदिरांपैकी एक आहे. मंदिराची वास्तुरचना, दीपमाळा आणि परिसरातील धार्मिक वातावरण पर्यटकांना आकर्षित करते.

ओझरचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे धार्मिक पर्यटनासोबत सह्याद्रीतील निसर्ग पर्यटन जोडण्याची संधी.

ओझरजवळील प्रमुख पर्यटनस्थळे

माळशेज घाट: पावसाळ्यात माळशेज घाट हिरवाई, धुके आणि धबधब्यांनी सजतो. निसर्गप्रेमी आणि छायाचित्रकारांसाठी हे आकर्षक ठिकाण आहे.

शिवनेरी किल्ला: इतिहास आणि किल्ले पाहण्याची आवड असल्यास शिवनेरीचा समावेश करता येतो.

भीमाशंकर परिसर: निसर्ग, जंगल आणि धार्मिक पर्यटन एकत्र अनुभवण्यासाठी भीमाशंकर परिसराचा विचार करता येतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार ओझर परिसरातून भीमाशंकर वन्यजीव अभयारण्याकडेही जाता येते. (Ashtavinayaka Yatra)

८. रांजणगाव – महागणपती आणि यात्रेचा अंतिम टप्पा

रांजणगावचे महागणपती मंदिर अष्टविनायक यात्रेतील आठवे मंदिर आहे. पुण्यापासून सुमारे ५० किमी अंतरावर असलेल्या रांजणगावात हे मंदिर आहे.

रांजणगावमध्ये काय पाहावे?

  • महागणपती मंदिर
  • मंदिराची वास्तुकला
  • स्थानिक ग्रामीण परिसर
  • पुणे आणि आसपासचा ऐतिहासिक परिसर

रांजणगावचे दर्शन घेतल्यानंतर परंपरेनुसार मोरगावला परत येऊन अष्टविनायक यात्रा पूर्ण केली जाते.

अष्टविनायक यात्रेसोबत पर्यटन कसे नियोजित करावे?

अष्टविनायक यात्रा फक्त मंदिरदर्शनापुरती मर्यादित ठेवण्याऐवजी ती महाराष्ट्रातील धार्मिक-सांस्कृतिक पर्यटन यात्रा म्हणून नियोजित करता येते.

३ दिवसांचा जलद प्रवास: ज्यांच्याकडे कमी वेळ आहे त्यांनी प्रमुख मंदिरांवर लक्ष केंद्रित करून प्रवास करता येतो.

दिवस १: मोरगाव – सिद्धटेक – थेऊर
दिवस २: पाली – महड – लोणावळा/खंडाळा
दिवस ३: लेण्याद्री – ओझर – रांजणगाव – मोरगाव

मात्र गर्दी, दर्शनाचा वेळ आणि रस्त्यावरील वाहतूक लक्षात घेऊन प्रत्यक्ष वेळापत्रक आखावे.

५ ते ७ दिवसांचा आरामदायी पर्यटन आराखडा

कुटुंबासह प्रवास करणाऱ्यांसाठी ५ ते ७ दिवसांचा प्रवास अधिक आरामदायी ठरू शकतो.

  • दिवस १: मोरगाव दर्शन + पुरंदर परिसर
  • दिवस २: सिद्धटेक दर्शन + भीमा नदी परिसर
  • दिवस ३: पाली बल्लाळेश्वर + सरसगड/सुधागड
  • दिवस ४; महड वरदविनायक + लोणावळा-खंडाळा
  • दिवस ५: थेऊर चिंतामणी + पुणे पर्यटन
  • दिवस ६: लेण्याद्री + शिवनेरी + ओझर
  • दिवस ७: माळशेज घाट/भीमाशंकर परिसर + रांजणगाव आणि मोरगाव
  • हा आराखडा प्रवाशांच्या वेळेनुसार बदलता येतो.
Ashtavinayak Ganpati3

अष्टविनायक यात्रेत कोणत्या प्रकारचे पर्यटन करता येते?

  1. धार्मिक पर्यटन: आठ गणेश मंदिरांचे दर्शन, आरती, पूजा आणि स्थानिक धार्मिक परंपरांचा अनुभव घेता येतो.
  2. निसर्ग पर्यटन: सह्याद्रीच्या पर्वतरांगा, घाट, नद्या, धबधबे आणि हिरवाई अनुभवता येते.
  3. ऐतिहासिक पर्यटन: शिवनेरी, पुरंदर, सरसगड, सुधागड आणि इतर ऐतिहासिक स्थळांचा समावेश करता येतो.
  4. साहसी पर्यटन: लेण्याद्रीच्या पायऱ्या, किल्ले आणि ट्रेकिंग मार्ग साहसी प्रवाशांसाठी आकर्षक ठरू शकतात.
  5. सांस्कृतिक पर्यटन: स्थानिक गावांचे जीवन, पारंपरिक खाद्यपदार्थ, उत्सव, बाजारपेठा आणि ग्रामीण संस्कृती अनुभवता येते.
  6. कुटुंब पर्यटन; मंदिरदर्शनासोबत लोणावळा-खंडाळा, निसर्गस्थळे आणि मनोरंजनाच्या ठिकाणांचा समावेश करता येतो. (Ashtavinayaka Yatra)

अष्टविनायक यात्रेसाठी सर्वोत्तम काळ कोणता?

अष्टविनायक यात्रा वर्षभर करता येते; मात्र हवामान आणि गर्दी लक्षात घेऊन प्रवासाचे नियोजन करणे योग्य ठरते.

  1. पावसाळा: सह्याद्री आणि कोकण परिसर हिरवाईने नटतो. माळशेज घाट, लोणावळा, खंडाळा आणि पाली परिसर अत्यंत सुंदर दिसतो. मात्र मुसळधार पाऊस, घाटरस्ते आणि घसरणाऱ्या पायऱ्यांमुळे काळजी घेणे आवश्यक आहे.
  2. हिवाळा: कुटुंबासह फिरण्यासाठी तुलनेने आरामदायी हवामान मिळू शकते. किल्ले आणि बाहेरील पर्यटनासाठीही हा काळ सोयीचा असतो.
  3. गणेशोत्सव: गणेश चतुर्थीच्या काळात अनेक मंदिरांमध्ये विशेष धार्मिक कार्यक्रम आणि मोठी गर्दी असते. भक्तिमय वातावरण अनुभवण्यासाठी हा काळ आकर्षक असला तरी वाहनतळ, दर्शनरांग आणि निवासाची व्यवस्था आधी तपासणे महत्त्वाचे आहे. मोरगाव, पाली आणि सिद्धटेक यांसारख्या मंदिरांमध्ये गणेशोत्सव विशेष उत्साहाने साजरा केला जातो. (Ashtavinayaka Yatra)
Ashtavinayaka Yatra

अष्टविनायक पर्यटनासाठी महत्त्वाच्या टिप्स

  • प्रवास सुरू करण्यापूर्वी मंदिरांच्या दर्शनाच्या वेळा तपासा.
  • सणांच्या काळात निवास आणि वाहनव्यवस्था आगाऊ ठरवा.
  • लेण्याद्रीसाठी पायऱ्यांचा विचार करून योग्य पादत्राणे वापरा.
  • पावसाळ्यात घाट आणि किल्ल्यांवर जाताना हवामानाची माहिती घ्या.
  • मंदिर परिसरात स्थानिक नियम आणि धार्मिक शिष्टाचार पाळा.
  • वृद्ध व्यक्ती आणि लहान मुलांसाठी विश्रांतीचे वेळापत्रक ठेवा.
  • स्वतःच्या वाहनाने प्रवास करत असल्यास वाहनाची स्थिती तपासा.
  • स्थानिक खाद्यपदार्थांचा आस्वाद घेताना स्वच्छ आणि विश्वासार्ह ठिकाणांना प्राधान्य द्या.
  • निसर्गस्थळी प्लास्टिक किंवा कचरा टाकू नका.
  • किल्ले आणि लेण्यांमध्ये संरक्षित वास्तूंना नुकसान होणार नाही याची काळजी घ्या.
  • एका दिवसात खूप ठिकाणे पाहण्यापेक्षा अनुभवाला वेळ देणे अधिक चांगले.
  • धार्मिक पर्यटनासोबत स्थानिक अर्थव्यवस्थेला हातभार लावण्यासाठी स्थानिक दुकानदार आणि हस्तकला विक्रेत्यांकडून वस्तू खरेदी करता येतात. (Ashtavinayaka Yatra)

अष्टविनायक यात्रा: भक्तीपासून पर्यटनापर्यंतचा सुंदर प्रवास

अष्टविनायक तीर्थयात्रा ही महाराष्ट्राच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक ओळखीचा महत्त्वाचा भाग आहे. परंतु या यात्रेकडे केवळ मंदिरदर्शन म्हणून न पाहता “आध्यात्मिक पर्यटन + निसर्ग पर्यटन + ऐतिहासिक पर्यटन + सांस्कृतिक पर्यटन” असा व्यापक प्रवास म्हणून पाहता येते.

मोरगावची भक्तिमय सुरुवात, सिद्धटेकचा नदीकाठ, पालीचा कोकणातील निसर्ग, महडनंतरचे लोणावळा-खंडाळा, थेऊरचा शांत परिसर, लेण्याद्रीच्या प्राचीन गुहा, ओझरचा सह्याद्री आणि माळशेज परिसर, तसेच रांजणगावचे महागणपती दर्शन—या सर्वांचा एकत्रित अनुभव महाराष्ट्र पर्यटनाची विविधता दाखवतो.

विशेषतः कुटुंब, मित्रमंडळी, ज्येष्ठ नागरिक किंवा धार्मिक पर्यटनाची आवड असणाऱ्या प्रवाशांनी आपल्या आवडी आणि शारीरिक क्षमतेनुसार प्रवासाचा वेग ठरवावा. काहींसाठी ही यात्रा श्रद्धेची असेल, काहींसाठी इतिहासाचा शोध असेल, तर काहींसाठी सह्याद्रीच्या निसर्गाशी जोडणारा प्रवास असेल. (Ashtavinayaka Yatra)

अष्टविनायक यात्रा म्हणजे फक्त आठ गणपती मंदिरांना भेट देणे नाही; ती महाराष्ट्राच्या भूमीशी, इतिहासाशी, निसर्गाशी आणि संस्कृतीशी जोडणारी एक समृद्ध पर्यटनयात्रा आहे.

निष्कर्ष

अष्टविनायक तीर्थयात्रा आणि महाराष्ट्र पर्यटन यांचा मेळ घातल्यास प्रवाशांना एका प्रवासात श्रद्धा, इतिहास, स्थापत्यकला, निसर्ग, साहस आणि स्थानिक संस्कृती यांचा अनुभव घेता येतो. योग्य नियोजन, पुरेसा वेळ आणि सुरक्षिततेची काळजी घेतली तर हा प्रवास केवळ तीर्थयात्रा न राहता संपूर्ण महाराष्ट्राची ओळख करून देणारा अविस्मरणीय पर्यटन अनुभव ठरू शकतो.

अष्टविनायक तीर्थयात्रा ही महाराष्ट्रातील भगवान गणेशाच्या आठ पवित्र मंदिरांना भेट देणारी प्रसिद्ध धार्मिक यात्रा आहे. या यात्रेसोबत पर्यटकांना महाराष्ट्रातील ऐतिहासिक किल्ले, निसर्गरम्य घाट, प्राचीन लेणी, नदीकाठचे परिसर आणि सांस्कृतिक पर्यटनस्थळे अनुभवता येतात. मोरगाव, सिद्धटेक, पाली, महड, थेऊर, लेण्याद्री, ओझर आणि रांजणगाव या अष्टविनायक स्थळांसोबत शिवनेरी, माळशेज घाट, लोणावळा-खंडाळा, सुधागड आणि सरसगड यांसारखी ठिकाणे प्रवासात समाविष्ट करता येतात. त्यामुळे अष्टविनायक यात्रा भक्ती, निसर्ग, इतिहास आणि पर्यटनाचा सुंदर संगम ठरते. (Ashtavinayaka Yatra)

आमच्या Etopcollection वेबसाईटला जरुर भेट द्या, तसेच शैक्षणिक माहितीसाठी “ज्ञानज्योत” शैक्षणिक मराठी संकेत स्थळाला भेट द्या.

Scroll to Top