Know About Grishneshwar Temple | घृष्णेश्वर मंदिर

Know About Grishneshwar Temple | घृष्णेश्वर मंदिर, आख्यायिका, मंदिराची वास्तुकला, इतिहास व घृष्णेश्वर मंदिराकडे कसे जायचे याबाबतची संपूर्ण माहिती.

घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिर, घृणेश्वर किंवा धुष्मेश्वर मंदिर म्हणूनही ओळखले जाणारे, छत्रपती संभाजीनगर जिल्हयातील हे ज्योतिर्लिंग एक महत्वाचे तीर्थक्षेत्र आहे. हे शिव पुराणात उल्लेखित असलेल्या भगवान शिवाला समर्पित देवस्थानांपैकी एक आहे. Know About Grishneshwar Temple विषयी अधिक जाणून घेण्यासाठी संपूर्ण लेख सविस्तर वाचा.

घृणेश्वर या शब्दाचा अर्थ “करुणेचा स्वामी” असा होतो. मंदिर हे हिंदू धर्मातील शैव परंपरेतील एक महत्वाचे तीर्थक्षेत्र आहे, ज्याला शेवटचे; बारावे ज्योतिर्लिंग किंवा प्रकाशाचे लिंग म्हणून पूजले जाते. हे तीर्थक्षेत्र वेरुळ येथे स्थित आहे, वेरुळ लेण्यांपासून एक किलोमीटरहून कमी अंतरावर असलेले युनेस्कोचे जागतिक वारसा स्थळ, वेरुळ येथे स्थित घृष्णेश्वर मंदिर हे भारतातील 12 ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे. (Know About Grishneshwar Temple)

हे छत्रपती संभाजीनगर शहराच्या उत्तर-पश्चिमेस सुमारे 30 किलोमीटर अंतरावर आहे. घृष्णेश्वर हे ज्योतिर्लिंगांपैकी सर्वात लहान आहे आणि भारतातील शेवटचे म्हणजे 12 वे ज्योतिर्लिंग म्हणून ओळखले जाते. घृष्णेश्वर मंदिरात प्रवेश सर्वांसाठी खुला आहे, परंतु गर्भगृहात (शिव लिंगाचे मुख्य गर्भगृह) प्रवेश करण्यासाठी पुरुषांना उघडी छाती असणे आवश्यक आहे. हे भारतातील एकमेव ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे जेथे भक्त उघड्या हातांनी शिवलिंगाला स्पर्श करू शकतात.

मंदिराची वास्तू दक्षिण भारतीय शैलीचे अनुसरण करते आणि ते छत्रपती संभाजीनगर मधील सर्वात पवित्र ठिकाणांपैकी एक म्हणून ओळखले जाते. घृष्णेश्वर मंदिर पारंपारिक स्थापत्य शैलीत कोरलेला आणि बांधलेला नेत्रदीपकपणे मंदीर आहे. अनेक वेळा या मंदीराची पुनर्बांधणी केलेली असून, सध्याचे स्वरुप असलेले मंदिर 18 व्या शतकात इंदूरच्या राणी अहिल्याबाई होळकर यांनी बांधले होते. (Know About Grishneshwar Temple)

घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंगाची आख्यायिका

सुधर्म नावाचा एक ब्राम्हण आपली पत्नी सुदेहासह देवगिरी पर्वताजवळ राहात होता. या पती-पत्नीचे एकमेकांवर खूप प्रेम होते, परंतू त्यांना मुलबाळ होत नव्हते. ज्योतिषशास्त्रानुसार सुदेह मुलाला जन्म देऊ शकत नाही असे समजल्यानंतर निपुत्रिक होण्याच्या भीतीने तिने आपल्या पतीला तिची धाकटी बहीण घुष्मा हिच्याबरोबर विवाह करण्याची विनंती केली. सुधर्मला हे मान्य नव्हते, परंतू आपल्या पत्नीच्या आग्रहास्तव तो विवाहास तयार झाला.

घुष्मा ही भगवान शिवाची उपासक होती, ती नित्यनियमाने शिवपूजा करत असे. पुत्रप्राप्तीसाठी तिला 101 शिवलिंग बनवून, त्यांची पूजा करुन ते जलकुभामध्ये विसर्जित करण्यास सांगितले. त्याप्रमाणे ती भगवान शीवाची पूजा करते. काही दिवसानंतर भगवान शीव यांच्या कृपाशिर्वादाने ती बाळाला जन्म देते. त्यामुळे त्यांचे संपूर्ण कुटुंब अतिशय आनंदी होते. त्यांचा मुलगा मोठा झाल्यानंतर त्याचा विवाह होतो व ते सर्व आंनदात एकत्र राहत होते.

कालांतराने सुदेहाच्या मनात विचित्र विचार येऊ लागतात,  की, आपली संपूर्ण संपत्ती आता घुष्मा आणि तिचा मुलगा यांना मिळेल या भितीने ती रात्री घुष्माच्या मुलाला ठार मारते व त्याचे शरीर जवळच असलेल्या तलावात फेकते, ज्या तलावात घुष्मा दररोज सकाळी शिवलिंगाची पूजा करुन त्याचे विसर्जन करत असे. (Know About Grishneshwar Temple)         

दुसऱ्या दिवशी, मुलाच्या पत्नीला बेडवर रक्ताचे डाग  दिसले आणि तिचा नवरा बेपत्ता असल्याचे आढळले. जेव्हा घुष्मेची  सून आपल्या पतीबद्दल सांगायला आली तेव्हा घुष्मा  तिच्या धार्मिक विधींमध्ये होती. घुष्माने सुनेच्या कथनाकडे लक्ष न देता संपूर्ण विधी पार पाडला. (Know About Grishneshwar Temple)

प्रार्थनेनंतर ती जलाशयात शिवलिंगाचे विसर्जन करण्यासाठी जाते, तेव्हा तिला तिचा मुलगा येताना दिसला. भगवान शिव देखील तिच्या भक्तीने प्रसन्न झाले आणि तिला वरदान मागण्यास सांगितले. त्यावेळी घुष्माने भगवान शिव यांना तेथे कायमचे वास्तव्य करण्याची विनंती केली. अशाप्रकारे भगवान शिव एका ज्योतिर्लिंगात प्रकट झाले आणि ते घुष्मेश्वर म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

घृष्णेश्वर मंदिराची वास्तुकला

• घृष्णेश्वर मंदिरात पारंपारिक दक्षिण-भारतीय मंदिर वास्तुकला आहे.
• मंदिराच्या संकुलात आतील कक्ष आणि गर्भगृह आहे.
• रचना लाल रंगाच्या दगडांनी बनलेली आहे आणि तिचे क्षेत्रफळ 44,400 चौरस फूट आहे. या परिमाणांसह, घृष्णेश्वर मंदिर हे सर्वात लहान ज्योतिर्लिंग मंदिर आहे. (Know About Grishneshwar Temple)
• मंदिरात 5 उंच शिखर आणि अनेक खांब आहेत ज्यात गुंतागुंतीचे पौराणिक कोरीवकाम आहे.
• लाल-दगडाच्या भिंती मुख्यतः भगवान शिव आणि भगवान विष्णूच्या दहा अवतारांच्या दंतकथा दर्शवतात.
• गर्भगृहात शिवलिंग पूर्वाभिमुख आहे. हे सुमारे 289 चौरस फूट असून पॅसेजवेमध्ये नंदीची मूर्ती आहे.

घृष्णेश्वर मंदिराचा इतिहास

हे मंदिर 13 व्या शतकापूर्वी बांधले गेले असे मानले जाते. जेव्हा मुघल साम्राज्याने वेरुळ या मंदिराचा समावेश असलेला प्रदेश ताब्यात घेतला तेव्हा या प्रदेशाने काही विनाशकारी हिंदू-मुस्लिम संघर्ष पाहिला. 13व्या आणि 14व्या शतकात दिल्ली सल्तनतने मंदिराची रचना नष्ट केली होती. मंदिराच्या पुनर्बांधणीच्या अनेक फेऱ्या पार पडल्या आणि त्यानंतर मुघल-मराठा संघर्षात पुन्हा नाश झाला. (Know About Grishneshwar Temple)

16 व्या शतकानंतरही घृष्णेश्वर मंदिरावर मुघलांचे अनेक हल्ले झाले. 1680 ते 1707 च्या दरम्यान झालेल्या मुघल-मराठा युद्धांमध्ये आणखी काही वेळा पुनर्बांधणी करणे आवश्यक होते. घृष्णेश्वर मंदिर हे मराठा मंदिर स्थापत्य शैली आणि संरचनेचे एक उदाहरण आहे. लाल खडकांनी बांधलेले हे मंदिर पंचस्तरीय शिकाराने बनलेले आहे. वेरूळचे मालोजी भोसले, (छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आजोबा) यांनी 16 व्या शतकात आणि नंतर पुन्हा 18 व्या शतकात राणी अहिल्याबाई होळकर यांनी मंदिराचे पुनर्निर्माण केले.

वाराणसीतील काशी विश्वनाथ मंदिर, गया येथील विष्णू मंदिर आणि सोमनाथ मंदिरातील शिव ज्योतिर्लिंग मंदिर यासारख्या काही प्रमुख हिंदू मंदिरांच्या पुनर्बांधणीचे श्रेय त्यांना जाते. 240 फूट x 185 फूट आकाराचे हे मंदिर भारतातील सर्वात लहान ज्योतिर्लिंग मंदिर आहे. मंदिराच्या अर्ध्यावर, विष्णूचे दशावतार लाल दगडात कोरलेले आहेत. कोर्ट हॉल 24 खांबांवर बांधलेला आहे. या खांबांवर शिवकालीन विविध दंतकथा आणि पौराणिक कथांचा संदर्भ देणारे कोरीवकाम आहे.

गर्भगृह 17 फूट x 17 फूट इतके आहे. लिंगमूर्तीचे तोंड पूर्वेकडे आहे. दरबारात एक नंदी बैल आहे. घृष्णेश्वर मंदिर हे महाराष्ट्र राज्यात वसलेले एक पूजनीय मंदिर आहे. मंदिरात अनेक हिंदू देवी-देवतांचे नक्षीकाम आणि शिल्पे आहेत. हे सध्या हिंदूंचे एक महत्वाचे आणि सक्रिय तीर्थक्षेत्र आहे आणि येथे दररोज भाविकांच्या लांबलचक रांगा लागतात. (Know About Grishneshwar Temple)

घृष्णेश्वर मंदिरात कसे जायचे

छत्रपती संभाजीनगरहून पर्यटकांना रस्त्याने घृष्णेश्वर मंदिरात जाता येते. हे शहर मंदिरापासून 31.5 किलोमीटर अंतरावर आहे आणि महाराष्ट्र राज्य परिवहन बसने जोडलेले आहे. छत्रपती संभाजीनगर मध्यवर्ती बस स्थानक जेमतेम 29 किलोमीटर अंतरावर आहे. एलोराकडे जाणाऱ्या बसेस जवळपास दररोज असतात.

छत्रपती संभाजीनगरहून घृष्णेश्वर मंदिरात जाण्यासाठी सेल्फ ड्राईव्ह करणे किंवा कॅब भाड्याने घेणे हा दुसरा सर्वोत्तम पर्याय आहे. बसने प्रवास करणाऱ्यांना घृष्णेश्वर मंदिर रोडवरून उतरून मंदिराकडे चालत जावे लागेल. (Know About Grishneshwar Temple)

सारांष

मंदिर हे हिंदू धर्मातील सर्वात महत्वाचे ठिकाण मानले जाते. मंदिरांकडे एक पवित्र स्थान म्हणून पाहिले जाते; हे असे ठिकाण आहे, जेथे मनाला शांती मिळते. जेथे हिंदू पूजा करण्यासाठी जाऊ शकतात आणि त्यांच्या देवतांशी जोडू शकतात. अनेक हिंदूंसाठी, कठीण काळात मंदिर हे आश्रयस्थान असते.

मंदिरे हे भारतीय इतिहासातील सर्वात महत्त्वाचे पैलू आहेत. ते केवळ श्रद्धास्थानच नाहीत तर आपल्या संस्कृतीचे आणि परंपरेचे भांडारही आहेत. मंदिरांचे स्थापत्य देखील अतिशय अद्वितीय आहे आणि असे म्हटले जाते की ते जगातील आश्चर्यांपैकी एक आहेत. भारतात काही सुंदर मंदिरे आहेत जी जगभरातील पर्यटकांना आकर्षित करतात. (Know About Grishneshwar Temple)

• Janmashtami and Dahi Handi | कृष्ण जन्माष्टमी व दहीहंडी
• The Religious Significance of Diwali | दिवाळीचे धार्मिक महत्त्व
• How to Celebrate the Festival of Bail Pola? | बैल पोळा सण
• Nag Panchami Festival 2023 the Best Information | नाग पंचमी

आमच्या Etopcollection वेबसाईटला जरुर भेट द्या, तसेच शैक्षणिक माहितीसाठी “ज्ञानज्योत” शैक्षणिक मराठी संकेत स्थळाला भेट द्या.

टीप: या लेखात दिलेली माहिती ही केवळ सामान्य माहितीवर आधारित आहे.

[pt_view id=”55cff900qc”]