Significance of Ekadashi | एकादशीचे महत्त्व

Significance of Ekadashi | एकादशी म्हणजे काय? एकादशीचे महत्व, व्रताचे फायदे आणि उपवासाचे पदार्थ याबद्दल जाणून घ्या.

एकादशी हा हिंदू धर्मामध्ये शुभ आणि पवित्र दिवस मानला जातो. हिंदु पंचांगाप्रमाणे एकादशी प्रतिपदेपासून सुरू होणाऱ्या पक्षातला म्हणजे पंधरवडयातला अकरावा दिवस आहे. हिंदू पंचांगाप्रमाणे महिन्यातल्या कृष्ण पक्षातील एक व शुक्ल पक्षातील एक याप्रमाणे एका महिन्यात किमान दोन एकादशी येतात. अशा या एकादशीचे Significance of Ekadashi महत्व जाणून घ्या.

आध्यात्मिकदृष्ट्या, एकादशी अकरा इंद्रियांचे प्रतीक आहे; ज्यामध्ये पाच ज्ञानेंद्रिये, पाच क्रिया इंद्रिये आणि एक मन यांचा समावेश होतो. लोक अकरा इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवून, उपवासासाठी परवानगी असलेले अन्न सेवन करतात. तर काही लोक हा संपूर्ण दिवस निरंकार उपवास करतात. अशा या एकादशीचे Significance of Ekadashi महत्व या लेखामध्ये दिलेले आहे.

एकादशी व्रत

एकादशी हे व्रत असे आहे की, ते इतर व्रतांप्रमाणे विधीपूर्वक झालेच पाहिजे असे नाही. विष्णूपासून सर्व सृष्टीचा जन्म झला, म्हणून जीवाच्या जन्मापासून हे व्रत सुरू झाले असे ते अनादी व्रत आहे. हे व्रत करणे म्हणजेच उपवास निरंकार करणे चांगले. ज्याला परमार्थात योग्य स्थान प्राप्त करुन घ्यायचे आहे; त्याने एकादशीचे व्रत करणे चांगले. असे मानले जाते की, प्रथम एकादशीचे व्रत केले की, इतर केलेल्या व्रतांचे फळ ताबडतोब मिळते.

जसे की, सोळा सोमवार, संकष्टी, प्रदोष, शिवरात्र, अष्टमी, वटसावित्री इत्यादी व्रतांची शीघ्र फल प्राप्ती होते. एकादशी ह्या तिथीला सर्व प्राणिमात्रांची गती ऊर्ध्व दिशेने होत असते. देहातील चैतन्य याच तिथीला ऊर्ध्व दिशेला अधिक वेगाने झेपावते. त्यामुळे अशा वेळेला पोट रिकामे ठेवले पाहिजे, त्यामुळे पचनक्रियेला आराम मिळतो व पोटातील अवयव अधिक कायक्षम होतात. (Significance of Ekadashi)

एकादशीचे महत्त्व

एकादशी तिथी, अकरावा चंद्र दिवस (शुक्ल एकादशी), याला हरि वसरा असेही म्हणतात; कारण तो भगवान विष्णूला समर्पित आहे. हा सर्व हिंदूंसाठी उपवास आणि प्रार्थना करण्याचा दिवस आहे. जे लोक या दिवशी उपवास करतात त्यांना अशुभ ग्रहांच्या प्रभावापासून मुक्ती मिळते, आनंदाचा अनुभव येतो आणि ईश्वराचा विचार करण्यासाठी आणि मोक्ष प्राप्त करण्यासाठी योग्य मानसिक शांती प्राप्त होते.

हा व्यष्टिकरणाचा दिवस आहे, दुष्ट प्रभावाचा दिवस आहे. व्यष्टिकरण एकादशी तिथीच्या उत्तरार्धाशी जुळते आणि सांसारिक समृद्धीशी संबंधित सर्व कार्यांसाठी टाळले जाते परंतु अशा उत्सवांसाठी, एकादशी तिथीला दशमी वेध नसावे. व्यष्टिकरणाच्या वेळी उपवास करावा पण या काळात उपवास तोडू नये.

व्यष्टिकरण हे कृष्ण दशमीच्या उत्तरार्धाशी जुळते. करण म्हणजे अर्धी तिथी. तिथी म्हणजे चंद्राला सूर्याच्या संदर्भात अंदाजे बारा अंश अंतराळ प्रवास करण्यासाठी लागणारा वेळ, परंतु चंद्राची गती अनियमित असल्यामुळे तिथीचा कालावधी स्थिर नसतो. सात जंगम आणि चार स्थिर करण आहेत. व्यष्टी किंवा भद्रा हे हलवण्यायोग्य करणांपैकी एक आहे जे शुक्ल पद्यामीच्या उत्तरार्धापासून सुरु होणाऱ्या इतर तिथींमध्ये फिरते. (Significance of Ekadashi)

एकादशीचा उपवास कोण करु शकतो?

हिंदू परंपरेनुसार, सामान्यतः निरोगी शरीर व निरोगी मनाची कोणतिही व्यकती एकादशीचा उपवास करु शकते. परंतू, गर्भवती स्त्रिया, लहान मुले, वृद्ध आणि जे आजारी आहेत त्यांनी कठोर उपवास करु नये आणि त्यांच्या आधारावर उपवासाची पातळी समायोजित करु शकता.

आरोग्य स्थिती; आहारातील कोणतेही महत्त्वपूर्ण बदल करण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे मानले जाते. उपवास वैयक्तिक क्षमतेनुसार, कोणीही पूर्णपणे पाण्याशिवाय (निर्जला एकादशी) उपवास करणे, फक्त फळे आणि दूध घेणे किंवा मर्यादित आहारासह हलका आहार घेणे निवडू शकतात. (Significance of Ekadashi)

एकादशीला काय खावे?

एकादशीला, लोक सामान्यत: फळे, दूध, ड्रायफूट आणि साबुदाणा व त्यापासून तयार केलेल पदार्थ खातात. उपवासाचा भाग म्हणून धान्य, कडधान्ये, कांदे, लसूण आणि बहुतेक भाज्या टाळतात; लोकप्रिय पदार्थांमध्ये साबुदाणा खिचडी, मखना खीर, फ्रूट सॅलड आणि दुधावर आधारित पेये यांचा समावेश होतो. (Significance of Ekadashi)

एकादशीला भात का खात नाही?

धार्मिक मान्यतांनुसार, भगवान ब्रह्मदेवाच्या डोक्यातून घामाचा एक थेंब जमिनीवर पडला आणि तो राक्षस बनला. राहण्यासाठी जागा मागितली असता ब्रह्मदेवाने एकादशीला लोक खाल्लेल्या तांदळाच्या दाण्यांमध्ये राक्षसाचे अस्तित्व असल्याचे सांगितले आणि त्यांच्या पोटात कृमी होतात.

एकादशीला भात न ठेवण्यामागे शास्त्रीय कारणही आहे. एकादशीला जास्त पाणी धरुन ठेवणारे अन्न खाल्ल्याने अस्थिरता येते कारण चंद्र पाण्याला आकर्षित करतो आणि चंद्राच्या किरणांमध्ये या दिवशी अधिक वैश्विक ऊर्जा असते असे म्हटले जाते.

तांदळाच्या दाण्यांमध्ये पाण्याचे प्रमाण भरपूर असल्याने, त्याचे सेवन केल्याने पाणी टिकून राहणे, सर्दी, सायनुसायटिस इत्यादी काही परिस्थिती वाढू शकते. (Significance of Ekadashi)

आमच्या Etopcollection वेबसाईटला जरुर भेट द्या, तसेच शैक्षणिक माहितीसाठी “ज्ञानज्योत” शैक्षणिक मराठी संकेत स्थळाला भेट द्या.

टीप: या लेखात दिलेली माहिती ही केवळ सामान्य माहितीवर आधारित आहे. कोणताही उपचार करण्यापूर्वी तज्ञांचा सल्ला जरुर घ्या.